تبلیغات تجاری هزینه است یا افزایش درآمد

 

        انسان از محيط اطراف و عوامل مختلف به آساني تاثیر می پذیرد و در اثر آن تاثیر ‌، اعمال و رفتار ارادي از خود نشان مي‌دهد . اين رفتار كه در نهاد اوست به او قدرت می دهد تا حركت‌هاي فعل و انفعالي در برابر دریافت ها و داده‌ها ، داشته باشد . بنابر این اندیشه و دیدگاه ، " تبليغ " عبارت است از رساندن پيام به مخاطب از طريق برقراري ارتباط ، به منظور ايجاد تغیير و دگرگوني در بينش ، رفتار و كردار او ، به عبارتی دیگر به مجموعه‌اي از روش ها و شيوه‌هاي تاثيرگذاري رواني و انفعالي تبلیغ  گفته مي‌شود .

        در تجارت و بازاریابی " تبلیغ " راهی برای تاثیرگذاری مثبت (نه فریبکارانه) جهت جلب توجه مخاطبان و گرایش و علاقمند نمودن مشتریان بر تولید ، محصول یا خدمات تبلیغ کننده در راستای افزایش فروش و درآمد اوست لذا انتخاب روش های تبلیغ مناسب که با صرف هزینه پایین بتواند بهترین نتیجه را به تبلیغ کنندگان به دست آورد بسیار اهمیت دارد . امروزه روش‌های تبلیغ در تجارت با توجه به استفاده ازفناوری های مدرن و روز دنیا هزینه بسیار پایین‌تری را متوجه تبلیغ دهندگان می‌کند.

        بنابرین بازاريابی باید هدفمند باشد و نیاز های قسمت خاصی از جامعه را به عنوان مصرف كننده مورد نظر به طور كامل و دقيق مورد بررسی قرار دهد سپس با استفاده از ابزارهای بازاريابی برای جذب آن‌ مشتریان اقدامات لازم صورت ‌گیرد .

        نوعی از تبلیغ ، تبلیغ مستقیم است که در آن تبلیغ دهنده مستقیماً با بازار هدف خود در ارتباط است و مهم‌ترین عامل در این روش داشتن اطلاعات کامل و بروز از بازار هدف است.

        از این روی تبلیغ هزینه نبوده بلکه نوعی سرمایه گذاری برای تبلیغ کنندگان است ، برای حصول نتیجه از تبلیغ رعایت سه نکته لازم است : 1- هوشمندانه بودن محتوای تبلیغ  2- مشخص بودن مخاطبان و بازار هدف 3-  دقیق و کامل بودن آمار تعداد مشتریان و نیاز هایشان

        از ابزار های ساده ، مستقیم و هدفمند در تبلیغ می توان از فکس تبلیغاتی ، تبلیغات پستی ، پیامک تبلیغاتی ، تبلیغات تلفنی نام برد .

        ارسال فکس یا نمابر تبلیغاتی به شماره‌های فکس بازار هدف ، یکی از ارزان‌ترین روش‌های تبلیغات هدفمند محسوب می شود.

        ارسال پستی کارت پستال ، کاتالوگ ، بروشور ، خبرنامه و یا یک نامه ساده به همراه قرار دادن هدایایی درون پاکت نوع دیگری از تبلیغ است .

       پست وسیله‌‌ای مناسب برای تبلیغ کنندگان است تا نشان دهند ، شرکت مشتریان قبلی خود را از یاد نبرده‌ است ، پست همچنین در زمینه‌‌هایی زیر نیز می تواند اطلاع رسانی یا خدمات رسانی کند :

       اعلام فروش‌های فوق‌العاده ، تخفیف فصلی ، ارسال مستقيم  پيام و تبليغات كالا يا خدمات به مشتريان ،‌ پاسخ و واكنش مشتريان اعم از نظر ، انتقاد يا درخواست را دريافت نمايد ، سفارش كالا يا خدمات مشتريان را به توليد كنندگان يا عرضه كنندگان برساند ، كالا را به مشتري تحويل دهد ، صورت حساب و پرداخت‌های مربوط را ارسال و دريافت كند و در نهايت روابط توليد كنندگان و عرضه كنندگان كالا و خدمات را به مناسبت‌های مختلف و از طريق ارسال هدايا و ارائه آخرين تغييرات در محصولات و قیمت‌ها حفظ نمايد.

      ارسال پیام کوتاه SMS در بین مردم جهان از محبوبیت زیادی برخوردار است . به عقیده بسیاری از مردم ، استفاده از این خدمات به دلیل ارزان بودن به سرعت فراگیر شده است.

       تماس تلفني خودکار و اعلام پيام صوتي دلخواه به مخاطبين به صورت گروهي و به وسیله‌ی رايانه از قبيل تبريک و تسليت مناسبت‌ها ، پيام دعوت ، اعلام اقساط معوقه و ...

 

        اگر یک نفر به شما پیشنهاد بدهد که حاضر است برای زمانی که پشت فرمان خودروی شخصی تان نشسته اید و به امور روزانه خود می رسید ، پول پرداخت کند ، چه پاسخی می دهید ؟ شاید تصور چنین درآمدی کمی غیرممکن به نظر برسد ، اما دنیای تبلیغات امروزه این رویا را به واقعیت رسانده است . تنها کاری که شما باید بکنید این است که اجازه بدهید بدنه خودرویتان را با آگهی یک شرکت تجاری یا خدماتی بپوشانند.

        شاید تا کنون با این نوع خودروها در یک بزرگراه یا خیابان خودمان برخورد نکرده باشید. اما اگر برای گردش یا ماموریت به کشور دیگری رفته باشید ، احتمالا ًیکی از آنها را شاید دیده باشید . در این صورت احتمالا رنگ های متنوع و لوگوهای نقش بسته روی آن چشم شما را به خود خیره کرده است . دقیقا به همین دلیل است که شرکت های تبلیغاتی (غیر ایرانی) اخیرا تبلیغ روی خودروهای شخصی را جدی گرفته و برنامه های جدیدی را در این مورد به اجرا در آورده اند.

        این روش تبلیغی تا حالا بسیار کار ساز بوده است زیرا به کمک آن توان راه ورود برندها و نام های تجاری را به مکانی هایی که قبلا رسانه های سنتی از دستیابی به آنها محروم بوده اند نظیر خیابان ها ، محل کار افراد و مدارس ، بازکرد.

        تبلیغ روی خودرو در ایران هنوز جا نیفتاده است و اگر هم وجود داشته ، تاکنون محدود به وسایل حمل و نقل عمومی نظیر اتوبوس یا مترو (بیشتر فضای داخلی واگن ها و ایستگاه مترو) بوده است . آگهی هایی که بر روی برخی اتوبوس های شرکت واحد نقش می بندند نیز از همین دست است .

        یک تفاوت اساسی این نوع تبلیغ در ایران با کشورهای پیشرفته ، عدم توجه به عنصر خلاقیت و اصول زیبایی بصری است . در خیابان های شهرهای کشورمان بندرت می توان استفاده از رنگ های موثر را در آگهی های اتوبوسی دید .

        در تبلیغات زیباشناسانه توجه به علایق مخاطب و عنصر جذابیت ، اصلی اساسی است که پیش از ارائه هر طرحی مورد توجه قرار می گیرد ، این در حالی است که در تبلیغات سود محور ، مخاطب از اهمیت کمتر و تبلیغ از تاثیرگذاری کمتری برخوردار است و تلاشی برای جلب توجه مخاطب و  تصاحب ذهن و روح وی انجام نمی پذیرد .

      امروزه شرکت های تبلیغاتی به راحتی می توانند طرح مورد نظر آگهی خود را روی صفحات مقاوم در برابر آب و گرما پیاده کرده و متقاضیان برای تبلیغ کردن بدون این که وقتی زایل کنند ، هر جور که دلشان می خواهد می توانند  آنرا روی بدنه خودروهایشان بچسبانند . این نوع آگهی ها می توانند به گونه ای باشند که تمام سطح بدنه خودور حتی شیشه ها را بپوشانند.  وقتی هم که دوره آگهی به پایان برسد ، می توان به راحتی صفحات کاغذی را از بدنه خودرو جدا کرد و آن را مثل روز اول به صاحبش تحویل داد.

      تحقیقات آمارها نشان می دهد که این نوع آگهی ها کم هزینه تر و پربازده هستند . مثلا در جایی مثل انگلیس هزینه این نوع آگهی برای تاثیرگذاری بر هر هزار نفر حدود ۴۰ پنی است. این رقم به نسبت ۲/۱ پوند برای آگهی های کنار خیابان ، ۵ پوند برای آگهی های روزنامه ای و ۲۰ پوند برای ارسال آگهی از طریق پست الکترونیکی بوده و بسیار باصرفه تر است . این آمار فقط مربوط به تاثیرپذیری رانندگانی است که خودروی حامل آگهی را می بینند و تاثیر پذیرفتن عابران پیاده ای را که در معرض آن قرار می گیرند را شامل نمی شود . ضمن اینکه این نوع خودروها زمانی که در جایی پارک می شوند ، تبدیل به یک بیلبورد (تابلوی بزرگ ثابت در کنار خیابان ) شده که با این روش آگهی دهنده دیگر هزینه یک بیلبورد را پرداخت نمی کند ، اما از مزایای تبلیغاتی آن برخوردار می شود .

از دیگر مزایای این نوع آگهی برای شرکتی که هزینه آن را پرداخت کرده این است که اگر درست انجام شود، مردم فقط به آن نگاه نمی کنند، بلکه بیشتر اوقات در مورد آگهی که می بینند با هم بحث و گفتگو می کنند و این از نظر شرکت های تبلیغاتی یک تاثیر ایده آل به حساب می آید.

        شما ممکن است در مسیر راه خودتان به سر کار با پوسترها ، بیلبوردها و انواع دیگری از تبلیغات مواجه شوید و بدون توجه از کنارآنها عبور کنید اما اگر با خودرویی که با یک آگهی پوشیده شده برخورد کنید ، کمی بعید است که توجه تان را به خود جلب نکند چون مانند خودروی جدید و نویی می ماند که ناگهان جلوی چشمتان سبز شده و شما برای اولین بار آن را می بینید . حتی ممکن است برای این که حس کنجکاوی تان ارضا شود ، آن را تعقیب کرده تا آگهی های روی خودرو را تمام و کمال ورانداز کنید.  این خواسته ای است که یک تبلیغات چی خواسته یا ناخواسته با آن درگیر است ، به این دلیل گاهی تبلیغات چی ها برای رسیدن به برتری ، به روش های نوآورانه تر و تاکتیک های جدیدتری روی می آورند .

        آگهی روی خودروهای شخصی را اگر نتوان روشی نوظهور نامید اما بی شک تاکتیکی جدید با توانایی ها و قدرت تاثیرگذاری بسیار بالا است.  یکی از نشانه های بارز موفقیت این نوع آگهی ها پرسش هایی است که در ذهن عابران یا رانندگان خودروهای دیگر ایجاد می کند .

        بر اساس تحقیقاتی که در زمینه تاثیرگذاری آگهی روی خودروهای شخصی انجام گرفته ، مردم می خواهند در مورد کالا یا خدمتی که تبلیغ شده است ، بیشتر بدانند. اینجا است که وجود راننده و اطلاعاتی که در مورد محصول یا خدمت تبلیغ شده دارد ، اهمیت پیدا می کند . از این رو شرکت های تبلیغاتی سعی می کنند رانندگان این خودروها را از میان مناسب ترین ها برگزینند . این نوع تبلیغ رابطه مستقیم تر و نزدیکی میان برند مورد تبلیغ و مشتریان ایجاد می کند. در واقع رانندگان خودروهای کادوپیچ شده به عنوان سفیران برند عمل می کنند و به آن جان می بخشند.

        قبل از استفاده از روش خودرو کادو پیچ شده با آگهی تبلیغاتی باید به نکاتی توجه داشت و اطلاعاتی را فراهم نمود : 1 - انتخاب خودروهای مناسب با آگهی (شاسی بلند ، کوچک ، سریع ، ون ، باری و ... مناسب با آگهی) 2 - انتخاب رانندگان مناسب جهت پاسخگویی به مخاطبین آگهی 3 - روش های رانندگی مختص به هر یک از رانندگان 4 -  میزان ساعاتی که رانندگان پشت فرمان خودرو هستند. 5 -  انتخاب مسیرهای روزانه مناسب  6 - انتخاب مکان های مناسب برای پارک خودرو و ساعات مناسب برای پارک در هر مکان 7 -  مناسب بودن مشخصات فردی رانندگان

        این کار تبلیغی شبیه آن است که شرکتی برای تبلیغ محصول خودش، تی شرت هایی را برای بازیکنان و یا طرفداران یک تیم فوتبال طراحی کرده باشد . البته شاید نتوان تضمین کرد که فوتبال دوستان رفتاری موجه از خود به تبلیغ نشان دهند و تبلیغ بتواند تصویری کاملاً مثبت از محصول مذکور در ذهن مخاطبان به جای بگذارد اما نمی توان فراموش کرد که یکی از رموز موفقیت در این نوع تبلیغ جلب حس اعتماد و در قدم بعدی وفاداری مخاطبین و مشتریان بالقوه است.

        نوع طراحی و گرافیک در آگهی های خودروی شخصی هم به گونه ای است که باید منحصر به فرد بوده و ضمن توانایی در جلب توجه از خلاقیت های بصری نیز بهره مند باشد .

        تفاوت این نوع طراحی با الگویی که روی اتوبوس های شهری پیاده می شود : حوزه فعالیت برای طراحی محدود تری است ، در اتوبوس های شهری فضای بیشتر برای طراحی و استفاده از رنگ وجود دارد و طراح می تواند فضاهای خالی را نیز در کارش به گونه ای خلاقانه مورد استفاده قرار دهد.

       مزیت طراحی بر روی خودروهای شخصی : 1 - می توان از طرح های سوال برانگیز بهره برد و در ذهن مخاطب ایجاد کنجکاوی و پرسش کرد . 2 - این روش باعث می شود که مخاطبین به راننده مراجعه کرده (روشی که در مورد اتوبوس ها یا متروهای شهری غیرممکن است) و در واقع بدین ترتیب برند مورد تبلیغ را یک گام به آنها نزدیک تر کرد.

        امروزه انواع پیام ها و آگهی ها با اشکال و انحای مختلف ما را به محاصره خود درآورده اند . برخی مواقع ما حتی بدون آن که خودمان بدانیم یا بخواهیم در معرض پیام یک تبلیغ قرار می گیریم. بنابراین حتی اگر هنگام رانندگی در خیابان حضور یک خودروی کادوپیچ شده در کنارتان شما را غافلگیر کند ، تنها وجود یک طرح ایده پردازانه روی آن است که می تواند این غافلگیری را به نتیجه دلخواه طراح آنبرساند .

تبلیغات اینترنتی

       اینترنت با توجه به ماهیت پر مخاطب آن همواره یکی از بهترین راه های تبلیغات و جذب مشتری بوده است . اما در طی گذر زمان برخی روش ها به طور کامل خاصیت خود را از دست داده اند و یا حتی تبدیل به ابزارهای کلاهبرداری و آزارهنده شده اند .

       مهمترین روشهای تبلیغاتی که امروزه تقریبا ً از بین رفته اند شامل موارد زیر است:

       الف - ایمیل مارکتینگ:  تبلیغات از طریق به دست آوردن یک لیست ایمیل از کاربران فعال روی اینترنت و فرستادن ایمیل تبلیغاتی روشی بود که تا چند سال پیش مرسوم بود اما امروزه کاملا کم رنگ تر شده است . زیرا اغلب سرویس های ایمیل این نوع ارسال انبوه ایمیل (هرزنامه) را به داخل پوشه اسپم هدایت می کنند . در کنار این موضوع اگر به داخل اینباکس هم برود کافی است درصدی از کاربران آن را به عنوان اسپم گزارش کنند بقیه ایمیل ها خود به خود اسپم خواهد شد . معمولا سرویس های ایمیل اگر از یک آی پی سرور خاص ، زیاد اسپم دریافت کنند ، آن سرور را مسدود می کنند .

       در روش ایمیل مارکتینگ که بیشتر برای کلاهبرداری کاربرد دارد  کاربران با هدایت به سایت های جعلی مورد سوء استفاده (سرقت نام کاربری و رمز عبور و ... ) قرار می گیرند .

       ب - تبلیغات با روش پنجره های بازشونده در مرورگر:  در گذشته شما با ورود به یک سایت ناخوداگاه با باز شدن یک سری پنجره تبلیغاتی مواجه می شدید  یا در حین خروج از یک سایت در داخل یک تله گیر می افتادید و با بستن یک پنجره یک سایت دیگر باز می شد . امروزه مرورگرها این نوع روش ها را مسدود کرده اند.

       ج - تبلیغات در فایل انیمشین به خصوص با فرمت Gif :  اغلب کاربران اکنون در مرورگرهای خود دارای ابزارهای مسدود کننده انیمیشن هستند . ابزارهای مسدود کننده تبلیغ به طور هوشمند لینک های خارج از سایت را تشخیص می دهند و آن را مسدود می کنند.

       امروزه روش تبلیغاتی بر مبنای خواست و جستجوی کاربر در موتور های جستجو  طراحی می شود و تبلیغات مرتبط نمایش داده می شود .

        روش تبلیغ دیگر استفاده از شبکه های اجتماعی بر اساس گروهی که کاربر در آن در حال گشت و گذار است و سابقه گشت و گذار دارد طراحی می شود مثلا ً براساس شبکه اجتماعی فیس بوک ، تبلیغات مرتبط نمایش داده می شود .

        بسیاری از شرکت ها ، برای معرفی خود و محصولاتشان از تبلیغات چاپی در مجلات و روزنامه ها استفاده می کنند اما پس از مدتی مشاهده می کنند که فروش آنها ، تفاوت چندانی نمی کند . سپس به این نتیجه می رسند که تبلیغات ، روش مناسبی برای افزایش فروش نیست . ولی مشکل اصلی ، نوع تبلیغی است که آنها استفاده می کنند .

        اگر هدف آگهی ، فروش مستقیم کالا باشد . سازنده تبلیغات حرفه ای قبل از شروع کار ، نیاز به انجام تحقیقات دارد . در این تحقیقات محصولات مشابهی را که توسط رقیبان ارائه می شوند ، به دقت بررسی می کرده و مزایا و معایب آنها را مشخص می کند . سپس مزیت منحصر به فرد کالای مورد تبلیغ خود را ، نسبت به رقیبان می یابد . این مزیت شاید واقعا منحصر بفرد نباشد ولی مهم آن است که شما اولین نفری باشید که آنرا در تبلیغات خود ذکر می کنید . یک شرکت سازنده سس گوجه فرنگی در آمریکا ، در تبلیغات خود ذکر می کرد که در تهیه سس ، از گوجه هایی استفاده می کنند که پوست آنها کاملا جدا شده اند و بنابرین سس حاصل خوشرنگ تر و خوشمزه تر است. در همان زمان ، غالب سازندگان سس نیز همین کار را انجام می دادند ، ولی این شرکت با ذکر این مطلب در تبلیغات ، از رقیبان پیشی گرفت .

        عنوان تبلیغ : اولین و مهمترین بخش یک تبلیغ عنوان آن است . هدف عنوان آن است که توجه خواننده را بخود جلب کند و او را وادار به خواندن ادامه تبلیغ کند . این در حالی است که بسیاری از آگهی های چاپ شده در مجلات عنوان ندارند و یا طراح ، نام شرکت را با حروف بزرگ نوشته و آن را بجای عنوان قرار داده است !

       برای ساخت عنوان از چندین روش می توان استفاده کرد : 1 - ذکر یک واقعیت 2 - ایجاد محبوبیت 3 - برانگیختن بحث 4 - استفاده از واژه چگونه 5 - ساخت تصویر ذهنی 6 - خطاب مستقیم با رزومه کاری خود 7 - متعجب ساختن 8 - پیشنهاد فروش منحصر به فرد 9 – استعاره 10 - نقل داستان واقعی 11 - طرح پرسش 12 - ایجاد نیاز 13 - نقل قول 14 - ارائه تضمین

       متن تبلیغ : بهترین گزینه برای متن نوشتن یک داستان کوتاه چند خطی است . این داستان می تواند از زبان یکی از مشتریان باشد که مشکلی داشته و با استفاده از محصول یا خدمات مشکلش رفع شده است .

       مزیت نوشتن داستان آن است که اثر عمیقی را در حافظه خواننده حک می کند . باید سعی شود احساسات مشتری را در نظر گرفت ، زیرا اکثر خریدها بر اساس احساس انجام می شوند و سپس منطق سعی می کند توجیهی برای آن بیابد .

        نوشتن مزایای کلیدی : نوشتن مزایای کلیدی محصول بسیار مهم است لذا باید دریابید بین مشخصات و مزایای محصول تفاوت عظیمی وجود دارد . بسیاری از سازندگان تبلیغ ، مشخصات محصول را نام می برند ، ولی اگر مزیت هر مشخصه بیان نشود ، خواننده محصول را نخواهد خرید .

     

        یشنهاد فروش : آخرین و سودآورترین بخش تبلیغ ارائه پیشنهاد فروش است ، فضای کافی از صفحه را برای ارائه پیشنهاد فروش خود اختصاص دهید و از مشتریان بخواهید کاری را انجام دهند . این کار حتی می تواند فقط تقاضای تماس با شما و ثبت سفارش باشد . برای کاستن ترس مراحل کار را نیز به دقت بنویسید .

        از مشتری درخواست تماس مستقیم با بخش فروش کنید و بگویید ، آنها آدرس شما را ثبت خواهند کرد و در هر زمانی که برای شما مناسب باشد ، کالا برایتان با پیک مخصوص شرکت ارسال خواهد شد و وجه آن دریافت خواهد کرد. هزینه حمل و نقل به عهده ما است . منتظر تماس شما هستیم .

        توضیح جزء به جزء مراحل فروش ، باعث می شود او با آرامش بیشتری با شما تماس بگیرد . تبلیغ از طریق دهان به دهان

        روشی خوب دیگری برای بازاریابی از طریق توصیه‌های زبانی است ، زیرا نتایج بسیارموثری به بار می‌آورد و می‌تواند چنان تاثیری در زمینه رقابت ایجاد کند که نتایج روش‌های دیگر بازاریابی بندرت به پای آن برسد .

          گام نخست در مدیریت توصیه‌های زبانی این است که بدانیم : 1 - آیا تعداد و حجم توصیه‌های زبانی در این حوزه از محصولات خاص اهمیت بیشتری دارد ؟ 2 - تاثیرگذاری هر توصیه زبانی به چه میزان است ؟ 3 - این که چه کسی ، چه چیزی را و در کجا تبلیغ می‌کند ؟

          اما 1- اهمیت این محرک‌ها در مورد انواع محصولات متفاوت است . 2 - توصیه‌هایی که افراد بر اساس تجربه خود از مصرف یک کالا یا خدمت به دیگران می‌کنند ، در این میان اهمیت بیشتری دارند .3 - توصیه‌های زبانی ، تجربی و کنترل شده باشد تا به مشتریان این فرصت را  بدهیم تجربیات مثبت خود را در اختیار دیگران بگذارند و به این ترتیب آن را به گوش مخاطبان محصول برسانند ، بسیار پراهمیت است .4 -  پس از به بازار رفتن محصول نیز می‌توان حرف آن را بر سر زبان‌ها انداخت ولی گاهی رضایت مشتریان برای بر سر زبان انداختن محصول کافی نیست ، برای ایجاد شهرت موثر ، تجربه مشتریان از محصول نه تنها باید بسیار فراتر از حد انتظار باشد بلکه محصول باید در مورد آن دسته از خصوصیاتی که برای مشتریان از اهمیت بالایی برخوردارند و بیشتر احتمال دارد درباره آن با دیگران صحبت کنند ، برتری عمده ای نشان دهد .

       تحقیقات موسسه مکنزی نشان می‌دهد که در حوزه انواع محصولات ، از محصولات بهداشتی آرایشی پوست گرفته تا بازار موبایل ، اثر تبلیغات زبانی که یک مصرف‌کننده به گوش مصرف کننده دیگر می‌رساند ، دوبرابر بیشتر از تبلیغاتی است که سرمایه شرکت‌ها صرف آن می‌شود و بیشتر به افزایش فروش کمک می‌کند .

       دو نکته مهم دیگر در اثرگذاری توصیه‌های زبانی از سوی افراد وجود دارد:  1- ارتباط  2 -  خلاقیت ، این دو عامل به هم مربوطند و مخصوصا در مورد محصولاتی که نوآوری در آنها سهم عمده‌ای ندارد و جلب توجه مصرف‌کننده مشکل‌تر است .

       برخی برنامه‌های تبلیغاتی نیز حول محور شناسایی مشتریان با نفوذ تمرکز می‌کنند.  افرادی که تبلیغ‌کنندگان اصلی آن برند یا محصول خواهند بود . البته برنامه‌های تبلیغاتی نمی‌توانند دقیقا تعیین کنند که مصرف‌کنندگان به دیگران چه خواهند گفت .

       نوع برنامه تبلیغاتی‌ که شرکت‌ها انتخاب می‌کنند به تعداد و قدرت نمایندگان با نفوذی که پیدا می‌کنند بستگی دارد . شرکت‌های تلفن همراه داده‌های کاملی را از مشتریان خود دارند که می‌توانند به دقت افراد بانفوذ را درمیان آنها شناسایی کنند . به این ترتیب پیام‌ها را می‌توانند خطاب به افراد خاصی ارسال کنند که احتمال بیشتری دارد که نظر مثبت خود را درباره خدمات به دیگران اعلام کنند .

        نتیجه می گیریم که یک تبلیغ خوب تاثیر مثبت در ذهن برجای می‌گذارد و در یادها می‌ماند و می‌توان امیدوار بود به هنگام خرید در ذهن بیننده نقش بسته باشد . یک تبلیغی که اثر منفی ایجاد می‌نماید نیز در یاد می‌ماند .

         ممکن است که یک تبلیغ موفق روزنامه‌ای حتما یک تبلیغ موفق بیلبردی یا انواع دیگر تبلیغ نباشد زیرا این مقولات دارای شرایط مجزایی وگاهی منحصر به خود هستند .

         بیلبورد تبلیغاتی : در خصوص طراحی بیلبرد به اولین نکته‌ای که باید توجه شود ، مدت زمانی است که یک تابلو در معرض دید مخاطب قرار می‌گیرد که بطور معمول هر تابلو حدود هفت ثانیه دیده می‌شود . این مدت زمانی است که فرصت دارید توجه مخاطب را به سمت خود جلب نمایید ، پیام خود را انتقال دهید ، نام و مشخصات خود را برای او بیان کنید و در نهایت پس از عبور از کنار تابلوی پیام تبلیغ در ضمیر او نقشی برجای بگذارد .

        مهم‌ترین کاری که در تابلو باید انجام دهید خلاقیت است ، برای انجام این کار سه ابزار عمده در اختیار است : کلمات ، تصاویر و رنگ

        مهارت در بکارگیری این سه ابزار و شیوه بکارگیری آنها در یک تبلیغ ، تبلیغ را تبدیل به یک اثر عالی و به یاد ماندنی می‌نماید .

        کلمات : باید با توجه به مدت زمان رویت یک تابلو به نوشته‌های روی بیلبرد توجه خاصی داشت ، لذا نوشته‌های بیلبردها باید تاثیرگذار ، کوتاه ، جالب و ساده باشد به همین دلیل اطلاعاتی که بر روی بیلبرد ارایه می‌دهید ، بسیار مهم است . این اطلاعات معمولا شامل نکاتی همچون نام تجاری و اطلاعات مربوط به آدرس و یا شماره تلفن یا وب سایت اختصاصی می‌شود.

       متن تبلیغاتی باید بتواند ایجاد علاقه برای خرید محصول و یا خدمات مورد نظر نماید . قصد اصلی در اینجا این است که به دور از رقابت‌های موجود فواید محصول را بیان نمایید .

به مخاطب وعده‌ای بدهید که به ازای خرید محصول به مزایای آن دست خواهد یافت : او جوان‌تر ، زیباتر ، محبوب‌تر ، مورد توجه بیشتر خواهد شد ، آرامش ، آسایش ، سرگرمی ، سهولت در کار ، صرفه‌جویی در وقت و زمان را برای او به ارمغان می آورد .

        اطلاعاتی که در این بخش به مشتریان باید ارایه دهید شامل یک توصیف کوتاه در مورد شرکت  یا  یک شعار می شود ، سعی کنید شعار شما قابل فهم ، مطمئن ، به یاد ماندنی و ساده باشد و مزایای محصول که رقبا فاقد آن هستند را بیان کند . تا حد امکان از کلمات کمتر استفاده كنید ،

        واقع شدن بیلبورد در یک محل مناسب به همراه یک طراحی ساده قابل درک که به آسانی قابل خواندن بوده و متناسب بودن متن تبلیغ با بازار هدف به خوبی شناسایی شده موجب موفق بودن تبلیغ می شود .

        از لحاظ ظاهری نوشته‌های بیلبورد باید بزرگ و واضح باشند تا به راحتی خوانده شوند . (ارتفاع نام حدود یک متر و ارتفاع سایر نوشته‌ها حدود 70 سانتی‌متر) و باید سعی كنید در انتخاب فونت‌ها خلاق و خوش سلیقه باشید .

      چنانچه از اشکال گرافیكی مانند عکس استفاده می شود باید از عکس‌های مرتبط با موضوع مورد تبلیغ استفاده کنید تا بیننده را وادار کند بعد از نگاه اول مجددا سر را چرخانده و نگاه دیگری به تابلو بیندازد ، مهم‌ترین رسالت یک طراح ارائه دید تازه و نو و متفاوت در تابلو بیلبورد است (که می تواند شامل تصاویر گرافیكی به بزرگی تابلو ، اشکال سه بعدی ، قسمتی از طرح را خارج از کادر تابلو ادامه دهند ، دارای جزییات خاص ، ساده باشد ، رنگ‌های استفاده شده بادقت و توجه انتخاب شوند زیرا هر رنگی مفهوم خاص خود را دارد و حالت خاصی را القا می‌نماید ، از تفاوت کنتراست رنگ‌های استفاده شده ‌باشد . از رنگ‌ها برای خط های دور نوشته و علامات خیلی زیاد استفاده نشود ، از در هم ریختگی دید پرهیز شود ، ترتیب را به نحوی چیده شود كه چشم مخاطب را به آرامی به مسیر مورد نظر خود سوق دهد ، تکرار می شود که حتما مخاطب خود را بشناسید ، علایق او را بسنجید و دلایل او را برای خرید بررسی نمایید و نکاتی را که دوست دارد در مورد محصول بداند بیان نمایید .  مطمئن شوید تابلوی شما برای بازار خرید کاملا قابل فهم و درک است برای این پس از اتمام کار از شخص دیگری که تاکنون طرح شما را ندیده بخواهید به صورت گذرا نگاهی به تابلو بیندازد و نظرش را در زمینه وضوح ، ضعف و قوت طرح بیان کند ببینید چه نکاتی از طرح را به خاطر می‌آورد و چه نکاتی از نظر او قابل فهم نبوده به اولین سخنان او با دقت توجه كنید زیرا بیلبردها چیزی جز یک احساس اولیه نیستند.

 

منابع

مقاله حسن بنانج ، به نقل از: نشریه مهندسی تبلیغات

منبع : دانشنامه چاپ و تبلیغات از مقالات ارسالی به سایت آفتاب

مقاله اینترنتی محسن سلیمانی

مقاله طاها میرزایی قاضی

 

 

 

 

زن در اساطیر و حماسه ایرانی

 

آفرینش انسان

         از دیدگاه اسطوره ای نخستین زن و مرد بشر از نطفه­ی کیومرث ، ریخته شده بر زمین ، به شکل گیاهی ( ریواس ) پیوسته به هم از زمین روییدند . اهریمن بر اندیشه­ی آنان می­تازد و آنان نخستین دروغ را به زبان می­آورند و آفرینش خود را به اهریمن نسبت می­دهند ، به مجازات این گناه مدت ها از داشتن فرزند محروم می­مانند . توبه می­کنند و سرانجام می­توانند با هم وصلت کنند . که حاصل آن ده فرزند که اساس به وجود آمدن ده نژاد بشر شد .

         « آفرینش نخستین زوج براساس منبع ایرانی اسطوره ، اوستا : شما تخمه­ی بشر هستید ، شما نیای جهان هستید ، به شما بهترین اخلاص را بخشیده­ام ، نیک بیندیشید ، نیک بگویید و کار نیک کنید و دیوان را نستایید . »

          آفرینش نخستین زوج براساس منبع هندی اسطوره ، گزیده­های ریگ ودا : به گونه دیگر در وداها ، آسمان بسان پدر ، و زمین مانند مادر ، نمودار شده است : « ای آسمان و زمین .... ای پدر و مادر ....  باشد که رزق گوارا و چراگاه پرآب ، از آن ما گردد » و « ای پدر آسمان و ای مادر زمین .... به ما برگ و بار ( برکت ) بخشید . »

        در دنیای اسطوره ایران باستان زن موجودی مقدس است و در آن اکثر خدایان مونث ترسیم شده اند ، مونث بودن خدایان به دلیل پاکی و کاربری و زایش و... بوده است زیرا که همه این صفات را در زن می داند .

        در ایران باستان دوره ای که معروف به دوره مادر شاهی یا مادر سالاری است ، دوره ای کوتاه بوده اما آثار آن در طول تاریخ باقی است ، در ایران باستان رب النوع ها یا الهه هایی دیده می شود که به صورت ایزد بانو خود نمایی کرده و تا زمانی که تاریخ وجود دارد در میان کتیبه ها و نقش برجسته ها و اشیاء و سفالینه های به جا مانده اند .

        در دوره مادر سالاری فعالیت کشاورزی و سایر اعمال مهم اقتصادی به همت زنان بوده ، به این دلیل در آن روزگار برای زنان ارزش و مقام بزرگی قائل بوده اند و آنها را مظهر نعمت و فراوانی می خواندند و قوام و دوام اجتماع را متکی به وجود آنان می دانستند . ارزش اقتصادی زنان سبب شده بود که ریاست اقوام و قبایل با آنان باشد . از مختصات این دوره یکی اینکه فرزندان فقط در کلان مادران وارد می شدند و فقط از او فرمانبرداری داشتند و شوهرها نیز در قبیله مادران وارد می شدند و از بانوی قبیله پیروی می نمودند .

        احتمالاً دوره مادرشاهی یا به عبارتی زن سالاری قبل از حکومت مادها بوده است آن طور که از نقش برجسته آشوری نینوا مربوط به قرن هفتم میلادی برمی آید ، زنان در فعالیت اقتصادی دوشادوش مردان شرکت داشتند و زنان نیز حمل قسمتی از مایحتاج زندگی را بر عهده گرفته بودند که بعدها با آمدن دوران پدر شاهی یا پدرسالاری و پیدایش بردگی و وجود نظام برده داری ، جایگاه زن را نیز از مقام اول اجتماعی خود که در نظام مادرشاهی داشت به مقام دوم تنزل داد .

       نظام اصلی اجتماعی در برهه ای از تاریخ باستان بر اقتدار شماری از ملکه ها استوار بوده که هر یک صاحب سه طایفه یا بیش تر بودند . عده ای از اقوام معتقد بودند که جهان زاده ایزد بانوی قدرتمند    « ماه » است .

       در آثار باستانی به دست آمده متعلق به فرهنگ­های پیش از کشاورزی ، نماد ­های خدایانی از جنس زن بسیار یافت شده است که عموماً بیانگر قدمت ایزد بانو ها (بانو خدا ها) در جوامع کهن است ، این ایزد بانو ها و پهلوان بانو ها مظهر آرمان­های زنان باستان و بی­گمان از آرمان­های دوران مادر سالاری سرچشمه می­گیرند .

      اکنون به معرفی برخی از ایزد بانو های مهمی که در اعتقادات و باور های مردمان باستان مایه خیر و برکت و خوبی و برخی مایه شر و بدی بوده اند ، می پردازیم .

     سپندارمد با نمادی زنانه ، دختر اورمزد به شمار می آید او سمت چپ اورمزد می نشیند و چون ایزد بانوی زمین است و به چهارپایان چراگاه می بخشد . این امشاسپند مونث است. 

      خرداد به معنی تمامیت ، کلیت و کمال است و مظهری است از نجات برای افراد بشر ، آب را حمایت می کند و در این جهان ، شادابی گیاهان مظهر اوست . این امشاسپند مونث است. 

      ناهید ایزد بانویی با شخصیتی بسیار برجسته که جای مهمی در آیینهای ایران باستان به خود اختصاص می دهد و قدمت ستایش او به دوره های بسیار پیشین و حتی به زمان پیش از زرتشت می رسد .

      اردوی سور آناهیتا معنی پاکی وبی آلایشی می دهد.  این ایزد بانو با صفات نیرومندی ، زیبایی و خردمندی به صورت الهه عشق و باروری نیز در می آید . زیرا چشمه حیات از وجود او می جوشد و بدینگونه « مادر خدا » نیز می شود . او همتای ایرانی آفرودیت ، الهه عشاق و زیبایی در یونان و ایشتر الهه بابلی ، به شمار می رود .

        اشی ایزد بانویی است که نماد توانگری و بخشش است او را دختر اومزد و سپندارمد به شمار آورده اند که پیشرفت و آسایش به خانه ها می برد و خرد و خواسته می بخشد.
        دین یا دئنا ایزد بانویی که مظهر وجدان است و به آدمیان نیرو می دهد که راه اهورایی را برگزینند او را دختر اورمزد و سپندارمد و خواهر ایزد اشی به شمار آورده اند . نقش اساسی او بر پل چینود است .

        ماه ایزد بانویی است که با ماه و روان گاو و  چهار پایان ارتباط دارد او در اسطوره ها با ایزد آسمان ازدواج کرده است .

       چیستا ایزد بانویی که نماد دانش و آگاهی و فرزانگی است . غالباً با ایزد بانوی دین با هم ذکر می شوند او راه راست را نشان می دهد .

       الهه مادر یا الهه آسیایی که از آسیایی صغیر تا شوش مورد پرستش بوده ، ممکن است این الهه کهن که مظهر آبادانی و بارداری بوده بعدها به صورت ایزد « اشی » و خواهر ایزد « سروش » درآمده باشد . ماهی و انار از مظاهر این الهه است . گاهی شیرها یا بزکوهی از مظاهر اوست .

        زامياد : ایزد زمين محسوب مي‌شود .

        پارند : ايزدي بانویی است که نگهبان دارايي مرد است .                

        براساس کتاب اوستا هر جا ستايشي آمده ، زنان با مردان برابر بوده‌اند : اينك ما جان و وجدان و قوه درك و روان و خرد و فروهرهاي نخستين آموزگاران كيش و نخستين شنوندگان آيين آن ، مردان و زنان پاك را كه سبب پيروزي راستي بوده‌اند را مي‌ستاييم. (يشت)

        براساس كتاب نيرنگستان پهلوي ، زنان مي‌توانستند در سرودن يسنا و برگزاري مراسم ديني با مردان شركت كنند يا خود به تنهايي انجام دهند .

       براساس كتاب مادیگان هزار دادستان زنان می توانستند به شغل وكالت و قضاوت مشغول گردند .

       براساس كتاب  ارداويرافنامه پرورش كودكان يكي از وظايف زن به شما مي‌رود .

       در جهان ایزدان زن نیز نقش منفی و خیره سری ، شر و ناخشنودی را بر عهده دیوها که ایزدان زن بد نهاد هستند ، گذاشته شده كه به نمونه هایی از آنها در اساطير ايراني ذیلا ً اشاره شده است .

       جِه یا جهی : دختر يا زن اهريمن كه اغواگر و فريبنده مردان است . ( بند/ 9 ارديبهشت يشت)

       پري : چهره‌اي منفي از زن و نماد اغواگری زنانه به شمار مي‌رفته است . در پهلوی پریک ، پری شریر یا جادوگر است . پریان در جستجوی این هستند که مومنان را با زیبایی خود بفریبند و ایمان آنان را از میان ببرند .

      بوشاسب : ديو خواب مفرط و تنبلي است . ديو زن است و به دارنده دست هاي دراز موصوف است .

       نسو : ديو زنی است که نماد لاشه و مردار و هر چيز گنديده است .  

 

زن در اثر حماسی " شاهنامه فردوسی "

        شاهنامه فردوسي از زناني بسیاری نام مي‌برد كه برخي سنت شكني كرده و حماسه آفريده‌اند :

زنان را همين بس بود يك هنر                 نشينند    و   زايند  ، شيران  نر

       فردوسی زن را با عالی ترین صفات ستوده است ، او نسبت به همسر خود که در دوران طولانی تدوین شاهنامه یاریش نموده ، بارها ابراز عشق کرده و او را ستوده است .

       زنان نامدار شاهنامه هر یک نمونه برجسته ای از زیبایی ، خردمندی ، آزادگی ، دلیری ، فداکاری و عفت اند که همه جا یاریگر همسران خویش بوده و به وقت ضرورت به تنهایی به میدان نبرد رفته اند. این نکته بسیار مهم است که در شاهنامه - هم در مورد عشق های شاهان و هم در مورد عشق های پهلوانان - زنان گام اول را بر می دارند . آنها هستند که ابتدا عاشق می شوند و آنها هستند که بی پروا و آشکار به محبوب مرد خود ابراز عشق می کنند .

       فرانک ، پس از مرگ همسر ، دلیرانه در میدان نبرد علیه ضحاک پای می فشارد و تا پایان پیش می رود .

       گرد آفرید ، هنگامی که گردان ایرانی از مقابله با سهراب می ترسند ، پیش می تازد .

       جریره ، پس از فرود سیاوش همه دژ را به آتش می کشد ، همه اسبان تازی را می کشد و سرانجام خودکشی می کند تا بدست دشمن نیفتد .

      کتایون خردمند و مهربان تا پایان در کنار پسر خود اسفندیار می ماند و با گشتاسب به خاطر خود کامگی و پستی اش مقابله می کند.

      سیندخت ، مادر رودابه و زن مهراب در خردمندی و تدبیر بی همتا و همه کاره دربار است . او با سام طرف می شود و به مذاکره می نشیند و همه امور را به درستی به سرانجام می رساند  .

      رودابه ، رستم در جنگ با اسفندیار نه فقط از پدران ، بلکه از مادر خود رودابه نیز نام می برد و به وجود او می بالد .

      از میان زنان شاهنامه تنها دو مورد دارای شخصیت منفی بوده اند :

      سودابه ، همسر کیکاوس که از روی هوس دل به عشق سیاوش داد و بی پروا و بی ملاحظه پیش رفت و عفاف سیاوش بود که راه را بر این خیانت بست .

      گردیه ، خواهر بهرام چوبین که همواره با او ناسازگار بود و پس از مرگ بهرام زن دشمن خونی او ، گستهم شد . گردیه به این شوهر نیز وفا دار نماند و با خسرو پرویز وارد معامله شد و به شرطی که در حرمسرای شاهی جای شایسته ای به او بدهند به گستهم زهر داد و او را کشت و خود را تسلیم خسرو کرد .

        فرنگيس ، كه پا به پاي گيو و كي خسرو از رود جيهون با كشتي عبور كرد .

         بطور کلی زنانی که در شاهنامه نامشان برده شده سه گروهند :

زنان عادى

        زنان هستند که در روند رويدادهاى داستان هاى شاهنامه گاه گاه نقش آفرين می کنند .

        در داستان زال و رودابه زنى است که ميانجى عشق ميان اين دو دلداده است یا زن مکارى که به خواهش سودابه سقط جنين مى کند یا زن گازر (رختشوی) که در پروردن داراب نقش مادر را بازى مى کند یا مادر کفشگر زاده ى نو کدخدا که از زنان زيان آور شاهنامه است یا چهار دختران کاردان و دلبر آسيابان یا سه دختران برزين دهقان (ماه آفريد ، فرانک ، شنبليد ) یا آرزو دخترهنرمند ماهيار گوهرفروش یا زن شيردوش که ازبهرام پذيرايى مى کند یا پيرزنى که فال آيين گشسب را مى گيرد و او را از کشته شدن مى آگاهاند یا سه تن زنانى که يکى بکر و ديگرى شويمند بى فرزند و سومى شويمند باردار است .

زنان دربارى و وابسته به دربار

        اين زنان در چهره ى دختر خانه ، مادر، همسر و معشوقه اند و متعهد انجام کارى در بيرون خانه نيستند و در چهره ى شاه ، شهبانو ، گنجور ، سپهسالار ، پهلوان ، کنيز ، پرستنده ، دايه ، دلال محبت ، فال بين ، ريسنده و... در روند رويدادها در بيرون از سراى خويش ظاهر مى شوند .

       بلند آوازه ترين و بلند پایه ترین زنان کاخ نشين شاهنامه سه گروهند :

1- شاهان

      هماى ، پوران دخت و آزرم دخت شاهان ایران ، قيدافه ملکه ى اندلس ، مادر تلخند ، گو ملکه ى بخشى از هندوستان

2- شهبانوان      

      در شاهنامه رد پاى چند شهبانو ايرانى و انيرانى را بيشتر نمى توان گرفت که شامل این افرادند : سيندخت همسر مهراب شاه کابل ، سودابه همسر کیکاووس ، مادر سياوش ، کتايون همسر گشتاسپ و دختر قيصر روم و مادر اسفنديار ، هماى که از وى به هنگام ياد کرد از شاهان زن نام برديم در روزگار بهمن شهبانوى ايران است ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، مادر روشنک و همسر دارا ، روشنک همسر اسکندر ، دختر اردوان و همسر اردشير ، دخترمهرک نوشزاد و همسر شاپور ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، مريم دختر قيصر ، گرديه خواهر بهرام چوبين و شيرين همسر خسرو پرويز ، خاتون همسر خاقان چين و مادر زن بهرام چوبين

3- شاهدخت

      شمار شاهدخت هاى ايرانى در شاهنامه اندک نيست . از شاهدخت هاى ايرانى ارنواز و شهرناز دختران جمشيد ، هماى و به آفريد دختران گشتاسپ ، روشنک دختر دارا و نوشه که به روايت شاهنامه از تبار نرسى است ، دختران سرو پادشاه يمن ، همسران پسران فريدون ، رودابه دخترمهراب کابلى وهمسر زال ، سودابه دختر شاه هاماوران و همسر کیکاووس ، تهمينه دختر شاه سمنگان و همسر رستم ، فرنگيس دختر افراسياب و همسر سیاوش ، منيژه دختر افراسياب و همسر بيژن ، کتايون دختر قيصر روم و همسر گشتاسپ ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، دختر کيد هندى و همسر اسکندر ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، دختر خاقان چين و همسر بهرام چوبين و ... از اين شمارند .

اشتباه منتقدان به دیدگاه فردوسی در مورد زنان

       برخی از روی نا آگاهی بدون منظور یا عامدا ً با تکیه بر اشعار نامعتبر سعی در مخدوش نمودن چهره و اندیشه سترگ فردوسی آن زنده کننده زبان فارسی ، ادبیات و فرهنگ ایرانی و شاهکار بی نظیر و جهان شمول وی شاهنامه را در مورد زنان ( زن ستیز بودن ) دارند که می توان به دلایل زیر اعتبار این نظریه بی پشتوانه را مردود دانست :

       این افراد با جدا نگريستن به اشعار و غافل ماندن از زمينه ی موضوعی و داستانی ، تعميم دادن يک مورد - حتّی اگر در چهارچوب موضوعی اش ، مستند باشد - به همه ی منظومه ، يکی شمردن ِآنچه فردوسی از پشتوانه های باستانی اش به شاهنامه آورده و برداشت ها و گريزهای گهگاهی  شخص شاعر در سرآغاز ِروايت ها يا اوج ِبزنگاه ها و يا پايانه ی داستان ها ، مايه ی اغتشاش فکری و عدم درک درست خویش در کار ِدريافتِ درست از متن و مفاهیم و اندیشه فردوسی در این کار فرهنگی بزرگ و طاقت فرسا شده اند . ( اشاره این کج اندیشی به بيتِ مجعول " زن و اژدها هر دو در ... " است که به تایید و تحقیق پژوهشگران افزوده کاتبان و ساختگی بودنش قطعی و بی چون و چراست . )

       حتی از دید بانوان نیز رفتار زن ِنکوهيده ، زن ِبدانديش و دُژکردار و فتنه انگيز (چون سودابه) که در نکوهيده بودن خیانت به همسر ، دستِ کمی از مردی با همين منش و کنش را ندارد ، پسندیده نیست . در همين منظومه وصف های شکوهمند و احترام انگيز در ستايش انديشه و کردار شايسته ی بانوانی همچون فرانک ، سيندخت ، رودابه ، تهمينه ، گردآفريد و همترازان ايشان وجود دارد که این افراد توجهی به آنها نکرده اند .

       اگر همه ی ساده انگاری ها و برون نگری های پشت سر را در رويکردِ به شاهنامه کنار بگذاريم و با چشمانی ژرفا کاو - به سخن ِنيما - «بينايی ی ِ فوق ِ بينايی ها»، از لايه ی بيرونی و پديدار ِآن بگذريم و ژرفْ ساختِ آن را با همه ی بُعدهای ناشناخته اش بنگريم ، شاهنامه از يک سو شاهکاری بی همتا در زبان و ادب فارسی و فرهنگ ايرانی است و از سوی ديگر به سبب ويژگی های والای ساختاری ، درونْ مايه ی سخت انسان مدارانه (چشم پوشيده از زن يا مرد بودن ِانسان) و هستی نگر  و فراقومی دارد که آشکارا اثری جهان شمول است . هيچ يک از اثرهای ادبی  ايرانيان تا کنون به اندازه ی شاهنامه در بيرون از ايران و در حوزه های زبان و ادب و فرهنگ ديگران شناخته نشده و ارج و پايگاهی چنين والا نداشته است . 

       از نگاه آموزشی داستان رزم گردآفرید با سهراب نکته های ریز و آموزنده ای در خود دارد در این داستان گردآفرید دختر زیباروی ، پهلوانی و جنگاوری و افسونگری را درمی آمیزد و رزم آورده و نیرنگ می سازد اما در این داستان از دل « نیرنگ » و « افسونگری » ، معنای تازه ای بیرون کشیده می شود که خواننده این نیرنگ ها و افسون ها را ستایش کند !

 

         در این افسانه فردوسی گوشزد می کند یک زن می تواند با بهره جستن از ویژگی های زنانه ی خویش به یاری ایران بشتابد و حتی جایگاهی فراتر از مردان بیابد ، فردوسی بزرگ در اینجا به برتری زنان اشاره دارد که افزون بر برابری در نیروی بازو و خرد ، می توانند با بهره گیری از ویژگی های زنانه ی خود توانمندترین و خردمندترین پهلوانان مرد را نیز به زانو درآورند.

         در حالی که در زمانی کمابیش نزدیک به فردوسی ، در باختر به اصطلاح مردم سالار (یونان / روم ) زنان همسان بردگان بودند اما در ایران نزدیک به همان دوران یعنی دوران ساسانی ، زنان به جایگاه شاهی رسیده اند . از همین روی است که فردوسی بزرگ نیز در شاهکار خود جایگاهی برابر و یکسان به زنان می دهد چرا که او نیز پرورش یافته ی این فرهنگ است.

         باید دانست که همانگونه شخصیت های مرد شاهنامه بد و خوب دارند ، شخصیت های زن هم بد وخوب دارند و به سخن دیگر بدی شخصیت های داستان ها و روایات پیوندی با جنیسیت بازیگر و زن بودنش ندارد.

        زنان در شاهنامه در عین برخورداری از فرزانگی ، بزرگ منشی و دلیری ، از جوهر زنانه به نحو سرشار نیز بهره مندند . زنانی چون سیندخت و رودابه و تهمینه و فرنگیس و جریره و منیژه و گردآفرید و کتایون و گردیه و شیرین هم عشق بر می انگیزند و هم احترام را ، هم زیبایی بیرونی دارند و هم زیبایی درونی و بر خلاف مردان ، همه ی زنان بیگانه ای (همسران پسران - فریدون سلم و تور و ايرج - یمنی اند ، سیندخت و رودابه کابلی است ، فرنگیس و منیژه و جریره و تهمینه و مادر سیاوش تورانی اند . و کتایون زن گشتاسب رومی است . ) که با ایرانی پیوند می کنند ، از صفات عالی انسانی برخوردارند . ( به غیر از سودابه ) این زنان به طرز عجیبی جسارت عاشقانه را با پاکدامنی می آمیزند.

         رودابه مانند ژولیت با آن که می داند خانواده اش با خانواده ی زال دشمن اند ، در پروردن عشق خود کمترین تردیدی به دل راه نمی دهد ، زال را پنهانی به قصر خود فرا می خواند ، آنگاه با لطف و دلبری بی نظیری ، گیسوان خویش را از بام فرو می افشاند ، تا او کمندوار دست به آن بزند و به فراز کاخ برود .

         تهمینه حتی از او هم جسورتر است . رستم که به دنبال اسب گم شده ی خویش به خانه ی آنها می رود و مهمان می شود و در اتاق خود آرمیده است ،  بی هیچ ترس و تردید و حسابگری ای ، پنهانی به خوابگاه او می رود و به او می گوید : من نادیده عاشق تو شده ام ، بیا با من ازدواج کن ! تهمینه پس از شنیدن خبر مرگ پسرش سهراب بیش از یک سال زندگی نمی کند .

        جریره پس از مرگ پسرش فرود بر سر نعش او خود را خنجر می زند و می کشد .

        رودابه پس از مرگ رستم چندی دیوانه می شود و سپس حالت ترک و تسلیم در پیش می گیرد .         

        کتایون پس از مرگ اسفندیار سرنوشتی همانند رودابه دارد .

        شیرین نیز پس از مرگ خسرو زندگی را از خود می گیرد . 

       فرنگیس دختر افراسیاب همسر سیاوش که شوهرش در میان همه ی مردان زمان خود بی نظیر است و به دست پدرش کشته می شود ، است به دلیل پشتیبانی از همسرش ، پدرش قصد جان او را می کند و او با پسرش کیخسرو سال ها آواره می شود تا بالاخره با وی به ایران فرار می کند .

       بر خلاف آن چه در پيشينه ي افسانه هاي ملل بوده كه پهلوانان و قهرمانان از وصلت خدايان با مردم به دنيا مي آيند در شاهنامه تمام قهرمانان از بطن زن زمینی نه الهه به دنيا مي آيند .

       در شاهنامه آن گاه كه مردان از انديشه باز مي ماندند زنان وارد ميدان انديشه وكارزار مي شوند و گره ها را مي گشایند . سين دخت هنگامی كه مي بيند همسرش مهراب سخت نگران و وامانده از نبرد با ايران و ارتش منوچهر شاه است خود پیش مي رود تا مشكل را حل بكند .

      آن گاه كه گژدهم به دست سهراب دستگير مي شود دخت او گردآفريد كه خود را نگاه بان دژ سپيد مي داند ننگ سكوت را بر نمي تابد و با پوشيدن زره پنهان كردن گيسوان خود زير كلاه همانند يك مرد به نبرد سهراب مي رود . دليري و شجاعت از ويژگي هايي درخشان زنان شاهنامه است .

      چهرزاد ، دخت بهمن نخستين زني است كه در شاهنامه پادشاه ايران شده و سي و دو سال پادشاهي كرده است . پوران دخت و آزرم دخت نیز به پادشاهي رسیده اند . گرديه نيز پس از ابراز لياقت و كارداني از سوي خسرو پرويز به شهرباني ري برگزيده مي شود .

       سيمرغ پرنده اي افسانه اي چهره اي زنانه دارد که دلسوزي و نگهداري از زال در كوه كنار جوجه هايش نمايانگر خوي زنانه – مادرانه ي اين پرنده ايراني است . 

       زنان از به خطر رفتن فرزندان دلگير و پريشان مي شوند . هنگامي كه رستم به نبرد مازندران مي رود رودابه اين گونه پريشان حال مي گردد و از مرگ نوه اش وتهمينه از مرگ پسرش سهراب سوگواري مي كند .

     از دیدگاه ملیت شخصیت‌های زن در شاهنامه را می توان در چهار رده بخش‌بندی کرد : 1ـ شاهان ایرانی 2 ـ پهلوانان ایرانی 3 ـ شاهان انیرانی 4 ـ پهلوانان انیرانی

     شخصیت های مرد و زن انیرانی در شاهنامه به سه دسته‌ی بخش بندی می شود : 1- تورانیان (و هم‌ پیمانان آنها)  2 - رومیان 3 - تازیان

تفاوت نقش زن در شاهنامه با سایر آثار ادبی فارسی

      زنان در شاهنامه فردوسی بسیار برتر از زنان دیگر منظومه های ادب پارسی اند . شیرین در خمسه ی نظامی زنی است عاشق پیشه که جز عشق هیچ از او نمی دانیم اما شیرین در شاهنامه زنی است خردمند و دلاور که زندگی می کرده است و در زندگی عاشق هم شده است . این شیرین بسیار باورپذیرتر از شیرین نظامی است . حضور زن در شاهنامه نه تنها فرعی ، فرودست نشانده و کمرنگ نیست بلکه در بعضی موارد این حضور جوهره اصلی داستان را به خود اختصاص داده است.

زن در بین النهرین

      زن در بين النهرين نيز حيات را آفريده و او را يك رب النوع و الهه یا ایزد و سرچشمه زندگی  مي‌دانستند و نظام اجتماعی بر ميزان ابتكار زن در خانواده استوار بوده است .

      ويل دورانت به دليل توانايي زن در فرهنگ اجتماعی مي‌گويد :  « وظيفة پدر در منزلتي عرضي و كوچك » قرار داشته است .

      گوردن چايلد در كتاب سير تاريخ عنوان مي‌كند : در بين ملل كشاورز زن عامل خويشاوندي است .

      ا.ت. او مستد در كتاب تاريخ شاهنشاهي هخامنشي مي‌نويسد :  حمورابي پيشينه‌اي را براي از راه به در بردن يك كنيزك نامزد شده كه هنوز در خانة پدر زندگي مي‌كند ذكر مي‌كند ، مرد بايد كشته شود و زن آزاد گردد .

 

یادداشت :

       در آیین زرتشت یک روز از سال به نام روز زن نامگذاری شده است. مردم ایران روز پنجم اسپندار­مد « اسفند » را جشن می­گرفتند و به آن عید زن می­گفتند. در این روز که تقدیر و تشکری از زحمات زن محسوب می­شد ، مرسوم بود که مردان برای زنانشان هدیه­هایی ارزنده تهیه کرده و به آنان تقدیم کنند .

        سه چهار بیت در شاهنامه جنبه ی الحاقی دارند و یا مناسبت هایی در پشت آنهاست که مغرضان و ناآگاهان آن را نادیده انگاشته اند که مشهورترین آنها بیت الحاقی و مجعول زیر که منتصب به داستان سودابه و سیاوش و خیانت وی به همسرش در شاهنامه است :

زن و اژدها هر دو در خاک به                   جهان پاک از این هر دو ناپاک به

 

منابع:

آموزگار، ژاله: تاریخ اساطیری ایران ، چاپ ششم ، تهران ، سمت ، 1383

هینلز، جان: شناخت اساطیری ایران ، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی ، چاپ هشتم ، تهران ، نشر سرچشمه ، 1382

چهرهء زن در اساطیر ایرانی طاهره جعفرقلیان

Bottom of Form

زن در اساطیر ژرمنی در قیاس با اسطوره‌های زن در شاهنامه فردوسی پژوهشگر مژگان پژمان‌مهر

http://www.shahnamehvairan.com       

http://www.lifekowsar.com

http://ariapars.persianblog.ir  

http://mehremihan.ir/shahnameh

http://iran.epage.ir/fa

 

 

 

زن در اساطیر و حماسه ایرانی

 

آفرینش انسان

         از دیدگاه اسطوره ای نخستین زن و مرد بشر از نطفه­ی کیومرث ، ریخته شده بر زمین ، به شکل گیاهی ( ریواس ) پیوسته به هم از زمین روییدند . اهریمن بر اندیشه­ی آنان می­تازد و آنان نخستین دروغ را به زبان می­آورند و آفرینش خود را به اهریمن نسبت می­دهند ، به مجازات این گناه مدت ها از داشتن فرزند محروم می­مانند . توبه می­کنند و سرانجام می­توانند با هم وصلت کنند . که حاصل آن ده فرزند که اساس به وجود آمدن ده نژاد بشر شد .

         « آفرینش نخستین زوج براساس منبع ایرانی اسطوره ، اوستا : شما تخمه­ی بشر هستید ، شما نیای جهان هستید ، به شما بهترین اخلاص را بخشیده­ام ، نیک بیندیشید ، نیک بگویید و کار نیک کنید و دیوان را نستایید . »

          آفرینش نخستین زوج براساس منبع هندی اسطوره ، گزیده­های ریگ ودا : به گونه دیگر در وداها ، آسمان بسان پدر ، و زمین مانند مادر ، نمودار شده است : « ای آسمان و زمین .... ای پدر و مادر ....  باشد که رزق گوارا و چراگاه پرآب ، از آن ما گردد » و « ای پدر آسمان و ای مادر زمین .... به ما برگ و بار ( برکت ) بخشید . »

        در دنیای اسطوره ایران باستان زن موجودی مقدس است و در آن اکثر خدایان مونث ترسیم شده اند ، مونث بودن خدایان به دلیل پاکی و کاربری و زایش و... بوده است زیرا که همه این صفات را در زن می داند .

        در ایران باستان دوره ای که معروف به دوره مادر شاهی یا مادر سالاری است ، دوره ای کوتاه بوده اما آثار آن در طول تاریخ باقی است ، در ایران باستان رب النوع ها یا الهه هایی دیده می شود که به صورت ایزد بانو خود نمایی کرده و تا زمانی که تاریخ وجود دارد در میان کتیبه ها و نقش برجسته ها و اشیاء و سفالینه های به جا مانده اند .

        در دوره مادر سالاری فعالیت کشاورزی و سایر اعمال مهم اقتصادی به همت زنان بوده ، به این دلیل در آن روزگار برای زنان ارزش و مقام بزرگی قائل بوده اند و آنها را مظهر نعمت و فراوانی می خواندند و قوام و دوام اجتماع را متکی به وجود آنان می دانستند . ارزش اقتصادی زنان سبب شده بود که ریاست اقوام و قبایل با آنان باشد . از مختصات این دوره یکی اینکه فرزندان فقط در کلان مادران وارد می شدند و فقط از او فرمانبرداری داشتند و شوهرها نیز در قبیله مادران وارد می شدند و از بانوی قبیله پیروی می نمودند .

        احتمالاً دوره مادرشاهی یا به عبارتی زن سالاری قبل از حکومت مادها بوده است آن طور که از نقش برجسته آشوری نینوا مربوط به قرن هفتم میلادی برمی آید ، زنان در فعالیت اقتصادی دوشادوش مردان شرکت داشتند و زنان نیز حمل قسمتی از مایحتاج زندگی را بر عهده گرفته بودند که بعدها با آمدن دوران پدر شاهی یا پدرسالاری و پیدایش بردگی و وجود نظام برده داری ، جایگاه زن را نیز از مقام اول اجتماعی خود که در نظام مادرشاهی داشت به مقام دوم تنزل داد .

       نظام اصلی اجتماعی در برهه ای از تاریخ باستان بر اقتدار شماری از ملکه ها استوار بوده که هر یک صاحب سه طایفه یا بیش تر بودند . عده ای از اقوام معتقد بودند که جهان زاده ایزد بانوی قدرتمند    « ماه » است .

       در آثار باستانی به دست آمده متعلق به فرهنگ­های پیش از کشاورزی ، نماد ­های خدایانی از جنس زن بسیار یافت شده است که عموماً بیانگر قدمت ایزد بانو ها (بانو خدا ها) در جوامع کهن است ، این ایزد بانو ها و پهلوان بانو ها مظهر آرمان­های زنان باستان و بی­گمان از آرمان­های دوران مادر سالاری سرچشمه می­گیرند .

      اکنون به معرفی برخی از ایزد بانو های مهمی که در اعتقادات و باور های مردمان باستان مایه خیر و برکت و خوبی و برخی مایه شر و بدی بوده اند ، می پردازیم .

     سپندارمد با نمادی زنانه ، دختر اورمزد به شمار می آید او سمت چپ اورمزد می نشیند و چون ایزد بانوی زمین است و به چهارپایان چراگاه می بخشد . این امشاسپند مونث است. 

      خرداد به معنی تمامیت ، کلیت و کمال است و مظهری است از نجات برای افراد بشر ، آب را حمایت می کند و در این جهان ، شادابی گیاهان مظهر اوست . این امشاسپند مونث است. 

      ناهید ایزد بانویی با شخصیتی بسیار برجسته که جای مهمی در آیینهای ایران باستان به خود اختصاص می دهد و قدمت ستایش او به دوره های بسیار پیشین و حتی به زمان پیش از زرتشت می رسد .

      اردوی سور آناهیتا معنی پاکی وبی آلایشی می دهد.  این ایزد بانو با صفات نیرومندی ، زیبایی و خردمندی به صورت الهه عشق و باروری نیز در می آید . زیرا چشمه حیات از وجود او می جوشد و بدینگونه « مادر خدا » نیز می شود . او همتای ایرانی آفرودیت ، الهه عشاق و زیبایی در یونان و ایشتر الهه بابلی ، به شمار می رود .

        اشی ایزد بانویی است که نماد توانگری و بخشش است او را دختر اومزد و سپندارمد به شمار آورده اند که پیشرفت و آسایش به خانه ها می برد و خرد و خواسته می بخشد.
        دین یا دئنا ایزد بانویی که مظهر وجدان است و به آدمیان نیرو می دهد که راه اهورایی را برگزینند او را دختر اورمزد و سپندارمد و خواهر ایزد اشی به شمار آورده اند . نقش اساسی او بر پل چینود است .

        ماه ایزد بانویی است که با ماه و روان گاو و  چهار پایان ارتباط دارد او در اسطوره ها با ایزد آسمان ازدواج کرده است .

       چیستا ایزد بانویی که نماد دانش و آگاهی و فرزانگی است . غالباً با ایزد بانوی دین با هم ذکر می شوند او راه راست را نشان می دهد .

       الهه مادر یا الهه آسیایی که از آسیایی صغیر تا شوش مورد پرستش بوده ، ممکن است این الهه کهن که مظهر آبادانی و بارداری بوده بعدها به صورت ایزد « اشی » و خواهر ایزد « سروش » درآمده باشد . ماهی و انار از مظاهر این الهه است . گاهی شیرها یا بزکوهی از مظاهر اوست .

        زامياد : ایزد زمين محسوب مي‌شود .

        پارند : ايزدي بانویی است که نگهبان دارايي مرد است .                

        براساس کتاب اوستا هر جا ستايشي آمده ، زنان با مردان برابر بوده‌اند : اينك ما جان و وجدان و قوه درك و روان و خرد و فروهرهاي نخستين آموزگاران كيش و نخستين شنوندگان آيين آن ، مردان و زنان پاك را كه سبب پيروزي راستي بوده‌اند را مي‌ستاييم. (يشت)

        براساس كتاب نيرنگستان پهلوي ، زنان مي‌توانستند در سرودن يسنا و برگزاري مراسم ديني با مردان شركت كنند يا خود به تنهايي انجام دهند .

       براساس كتاب مادیگان هزار دادستان زنان می توانستند به شغل وكالت و قضاوت مشغول گردند .

       براساس كتاب  ارداويرافنامه پرورش كودكان يكي از وظايف زن به شما مي‌رود .

       در جهان ایزدان زن نیز نقش منفی و خیره سری ، شر و ناخشنودی را بر عهده دیوها که ایزدان زن بد نهاد هستند ، گذاشته شده كه به نمونه هایی از آنها در اساطير ايراني ذیلا ً اشاره شده است .

       جِه یا جهی : دختر يا زن اهريمن كه اغواگر و فريبنده مردان است . ( بند/ 9 ارديبهشت يشت)

       پري : چهره‌اي منفي از زن و نماد اغواگری زنانه به شمار مي‌رفته است . در پهلوی پریک ، پری شریر یا جادوگر است . پریان در جستجوی این هستند که مومنان را با زیبایی خود بفریبند و ایمان آنان را از میان ببرند .

      بوشاسب : ديو خواب مفرط و تنبلي است . ديو زن است و به دارنده دست هاي دراز موصوف است .

       نسو : ديو زنی است که نماد لاشه و مردار و هر چيز گنديده است .  

 

زن در اثر حماسی " شاهنامه فردوسی "

        شاهنامه فردوسي از زناني بسیاری نام مي‌برد كه برخي سنت شكني كرده و حماسه آفريده‌اند :

زنان را همين بس بود يك هنر                 نشينند    و   زايند  ، شيران  نر

       فردوسی زن را با عالی ترین صفات ستوده است ، او نسبت به همسر خود که در دوران طولانی تدوین شاهنامه یاریش نموده ، بارها ابراز عشق کرده و او را ستوده است .

       زنان نامدار شاهنامه هر یک نمونه برجسته ای از زیبایی ، خردمندی ، آزادگی ، دلیری ، فداکاری و عفت اند که همه جا یاریگر همسران خویش بوده و به وقت ضرورت به تنهایی به میدان نبرد رفته اند. این نکته بسیار مهم است که در شاهنامه - هم در مورد عشق های شاهان و هم در مورد عشق های پهلوانان - زنان گام اول را بر می دارند . آنها هستند که ابتدا عاشق می شوند و آنها هستند که بی پروا و آشکار به محبوب مرد خود ابراز عشق می کنند .

       فرانک ، پس از مرگ همسر ، دلیرانه در میدان نبرد علیه ضحاک پای می فشارد و تا پایان پیش می رود .

       گرد آفرید ، هنگامی که گردان ایرانی از مقابله با سهراب می ترسند ، پیش می تازد .

       جریره ، پس از فرود سیاوش همه دژ را به آتش می کشد ، همه اسبان تازی را می کشد و سرانجام خودکشی می کند تا بدست دشمن نیفتد .

      کتایون خردمند و مهربان تا پایان در کنار پسر خود اسفندیار می ماند و با گشتاسب به خاطر خود کامگی و پستی اش مقابله می کند.

      سیندخت ، مادر رودابه و زن مهراب در خردمندی و تدبیر بی همتا و همه کاره دربار است . او با سام طرف می شود و به مذاکره می نشیند و همه امور را به درستی به سرانجام می رساند  .

      رودابه ، رستم در جنگ با اسفندیار نه فقط از پدران ، بلکه از مادر خود رودابه نیز نام می برد و به وجود او می بالد .

      از میان زنان شاهنامه تنها دو مورد دارای شخصیت منفی بوده اند :

      سودابه ، همسر کیکاوس که از روی هوس دل به عشق سیاوش داد و بی پروا و بی ملاحظه پیش رفت و عفاف سیاوش بود که راه را بر این خیانت بست .

      گردیه ، خواهر بهرام چوبین که همواره با او ناسازگار بود و پس از مرگ بهرام زن دشمن خونی او ، گستهم شد . گردیه به این شوهر نیز وفا دار نماند و با خسرو پرویز وارد معامله شد و به شرطی که در حرمسرای شاهی جای شایسته ای به او بدهند به گستهم زهر داد و او را کشت و خود را تسلیم خسرو کرد .

        فرنگيس ، كه پا به پاي گيو و كي خسرو از رود جيهون با كشتي عبور كرد .

         بطور کلی زنانی که در شاهنامه نامشان برده شده سه گروهند :

زنان عادى

        زنان هستند که در روند رويدادهاى داستان هاى شاهنامه گاه گاه نقش آفرين می کنند .

        در داستان زال و رودابه زنى است که ميانجى عشق ميان اين دو دلداده است یا زن مکارى که به خواهش سودابه سقط جنين مى کند یا زن گازر (رختشوی) که در پروردن داراب نقش مادر را بازى مى کند یا مادر کفشگر زاده ى نو کدخدا که از زنان زيان آور شاهنامه است یا چهار دختران کاردان و دلبر آسيابان یا سه دختران برزين دهقان (ماه آفريد ، فرانک ، شنبليد ) یا آرزو دخترهنرمند ماهيار گوهرفروش یا زن شيردوش که ازبهرام پذيرايى مى کند یا پيرزنى که فال آيين گشسب را مى گيرد و او را از کشته شدن مى آگاهاند یا سه تن زنانى که يکى بکر و ديگرى شويمند بى فرزند و سومى شويمند باردار است .

زنان دربارى و وابسته به دربار

        اين زنان در چهره ى دختر خانه ، مادر، همسر و معشوقه اند و متعهد انجام کارى در بيرون خانه نيستند و در چهره ى شاه ، شهبانو ، گنجور ، سپهسالار ، پهلوان ، کنيز ، پرستنده ، دايه ، دلال محبت ، فال بين ، ريسنده و... در روند رويدادها در بيرون از سراى خويش ظاهر مى شوند .

       بلند آوازه ترين و بلند پایه ترین زنان کاخ نشين شاهنامه سه گروهند :

1- شاهان

      هماى ، پوران دخت و آزرم دخت شاهان ایران ، قيدافه ملکه ى اندلس ، مادر تلخند ، گو ملکه ى بخشى از هندوستان

2- شهبانوان      

      در شاهنامه رد پاى چند شهبانو ايرانى و انيرانى را بيشتر نمى توان گرفت که شامل این افرادند : سيندخت همسر مهراب شاه کابل ، سودابه همسر کیکاووس ، مادر سياوش ، کتايون همسر گشتاسپ و دختر قيصر روم و مادر اسفنديار ، هماى که از وى به هنگام ياد کرد از شاهان زن نام برديم در روزگار بهمن شهبانوى ايران است ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، مادر روشنک و همسر دارا ، روشنک همسر اسکندر ، دختر اردوان و همسر اردشير ، دخترمهرک نوشزاد و همسر شاپور ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، مريم دختر قيصر ، گرديه خواهر بهرام چوبين و شيرين همسر خسرو پرويز ، خاتون همسر خاقان چين و مادر زن بهرام چوبين

3- شاهدخت

      شمار شاهدخت هاى ايرانى در شاهنامه اندک نيست . از شاهدخت هاى ايرانى ارنواز و شهرناز دختران جمشيد ، هماى و به آفريد دختران گشتاسپ ، روشنک دختر دارا و نوشه که به روايت شاهنامه از تبار نرسى است ، دختران سرو پادشاه يمن ، همسران پسران فريدون ، رودابه دخترمهراب کابلى وهمسر زال ، سودابه دختر شاه هاماوران و همسر کیکاووس ، تهمينه دختر شاه سمنگان و همسر رستم ، فرنگيس دختر افراسياب و همسر سیاوش ، منيژه دختر افراسياب و همسر بيژن ، کتايون دختر قيصر روم و همسر گشتاسپ ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، دختر کيد هندى و همسر اسکندر ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، دختر خاقان چين و همسر بهرام چوبين و ... از اين شمارند .

اشتباه منتقدان به دیدگاه فردوسی در مورد زنان

       برخی از روی نا آگاهی بدون منظور یا عامدا ً با تکیه بر اشعار نامعتبر سعی در مخدوش نمودن چهره و اندیشه سترگ فردوسی آن زنده کننده زبان فارسی ، ادبیات و فرهنگ ایرانی و شاهکار بی نظیر و جهان شمول وی شاهنامه را در مورد زنان ( زن ستیز بودن ) دارند که می توان به دلایل زیر اعتبار این نظریه بی پشتوانه را مردود دانست :

       این افراد با جدا نگريستن به اشعار و غافل ماندن از زمينه ی موضوعی و داستانی ، تعميم دادن يک مورد - حتّی اگر در چهارچوب موضوعی اش ، مستند باشد - به همه ی منظومه ، يکی شمردن ِآنچه فردوسی از پشتوانه های باستانی اش به شاهنامه آورده و برداشت ها و گريزهای گهگاهی  شخص شاعر در سرآغاز ِروايت ها يا اوج ِبزنگاه ها و يا پايانه ی داستان ها ، مايه ی اغتشاش فکری و عدم درک درست خویش در کار ِدريافتِ درست از متن و مفاهیم و اندیشه فردوسی در این کار فرهنگی بزرگ و طاقت فرسا شده اند . ( اشاره این کج اندیشی به بيتِ مجعول " زن و اژدها هر دو در ... " است که به تایید و تحقیق پژوهشگران افزوده کاتبان و ساختگی بودنش قطعی و بی چون و چراست . )

       حتی از دید بانوان نیز رفتار زن ِنکوهيده ، زن ِبدانديش و دُژکردار و فتنه انگيز (چون سودابه) که در نکوهيده بودن خیانت به همسر ، دستِ کمی از مردی با همين منش و کنش را ندارد ، پسندیده نیست . در همين منظومه وصف های شکوهمند و احترام انگيز در ستايش انديشه و کردار شايسته ی بانوانی همچون فرانک ، سيندخت ، رودابه ، تهمينه ، گردآفريد و همترازان ايشان وجود دارد که این افراد توجهی به آنها نکرده اند .

       اگر همه ی ساده انگاری ها و برون نگری های پشت سر را در رويکردِ به شاهنامه کنار بگذاريم و با چشمانی ژرفا کاو - به سخن ِنيما - «بينايی ی ِ فوق ِ بينايی ها»، از لايه ی بيرونی و پديدار ِآن بگذريم و ژرفْ ساختِ آن را با همه ی بُعدهای ناشناخته اش بنگريم ، شاهنامه از يک سو شاهکاری بی همتا در زبان و ادب فارسی و فرهنگ ايرانی است و از سوی ديگر به سبب ويژگی های والای ساختاری ، درونْ مايه ی سخت انسان مدارانه (چشم پوشيده از زن يا مرد بودن ِانسان) و هستی نگر  و فراقومی دارد که آشکارا اثری جهان شمول است . هيچ يک از اثرهای ادبی  ايرانيان تا کنون به اندازه ی شاهنامه در بيرون از ايران و در حوزه های زبان و ادب و فرهنگ ديگران شناخته نشده و ارج و پايگاهی چنين والا نداشته است . 

       از نگاه آموزشی داستان رزم گردآفرید با سهراب نکته های ریز و آموزنده ای در خود دارد در این داستان گردآفرید دختر زیباروی ، پهلوانی و جنگاوری و افسونگری را درمی آمیزد و رزم آورده و نیرنگ می سازد اما در این داستان از دل « نیرنگ » و « افسونگری » ، معنای تازه ای بیرون کشیده می شود که خواننده این نیرنگ ها و افسون ها را ستایش کند !

 

         در این افسانه فردوسی گوشزد می کند یک زن می تواند با بهره جستن از ویژگی های زنانه ی خویش به یاری ایران بشتابد و حتی جایگاهی فراتر از مردان بیابد ، فردوسی بزرگ در اینجا به برتری زنان اشاره دارد که افزون بر برابری در نیروی بازو و خرد ، می توانند با بهره گیری از ویژگی های زنانه ی خود توانمندترین و خردمندترین پهلوانان مرد را نیز به زانو درآورند.

         در حالی که در زمانی کمابیش نزدیک به فردوسی ، در باختر به اصطلاح مردم سالار (یونان / روم ) زنان همسان بردگان بودند اما در ایران نزدیک به همان دوران یعنی دوران ساسانی ، زنان به جایگاه شاهی رسیده اند . از همین روی است که فردوسی بزرگ نیز در شاهکار خود جایگاهی برابر و یکسان به زنان می دهد چرا که او نیز پرورش یافته ی این فرهنگ است.

         باید دانست که همانگونه شخصیت های مرد شاهنامه بد و خوب دارند ، شخصیت های زن هم بد وخوب دارند و به سخن دیگر بدی شخصیت های داستان ها و روایات پیوندی با جنیسیت بازیگر و زن بودنش ندارد.

        زنان در شاهنامه در عین برخورداری از فرزانگی ، بزرگ منشی و دلیری ، از جوهر زنانه به نحو سرشار نیز بهره مندند . زنانی چون سیندخت و رودابه و تهمینه و فرنگیس و جریره و منیژه و گردآفرید و کتایون و گردیه و شیرین هم عشق بر می انگیزند و هم احترام را ، هم زیبایی بیرونی دارند و هم زیبایی درونی و بر خلاف مردان ، همه ی زنان بیگانه ای (همسران پسران - فریدون سلم و تور و ايرج - یمنی اند ، سیندخت و رودابه کابلی است ، فرنگیس و منیژه و جریره و تهمینه و مادر سیاوش تورانی اند . و کتایون زن گشتاسب رومی است . ) که با ایرانی پیوند می کنند ، از صفات عالی انسانی برخوردارند . ( به غیر از سودابه ) این زنان به طرز عجیبی جسارت عاشقانه را با پاکدامنی می آمیزند.

         رودابه مانند ژولیت با آن که می داند خانواده اش با خانواده ی زال دشمن اند ، در پروردن عشق خود کمترین تردیدی به دل راه نمی دهد ، زال را پنهانی به قصر خود فرا می خواند ، آنگاه با لطف و دلبری بی نظیری ، گیسوان خویش را از بام فرو می افشاند ، تا او کمندوار دست به آن بزند و به فراز کاخ برود .

         تهمینه حتی از او هم جسورتر است . رستم که به دنبال اسب گم شده ی خویش به خانه ی آنها می رود و مهمان می شود و در اتاق خود آرمیده است ،  بی هیچ ترس و تردید و حسابگری ای ، پنهانی به خوابگاه او می رود و به او می گوید : من نادیده عاشق تو شده ام ، بیا با من ازدواج کن ! تهمینه پس از شنیدن خبر مرگ پسرش سهراب بیش از یک سال زندگی نمی کند .

        جریره پس از مرگ پسرش فرود بر سر نعش او خود را خنجر می زند و می کشد .

        رودابه پس از مرگ رستم چندی دیوانه می شود و سپس حالت ترک و تسلیم در پیش می گیرد .         

        کتایون پس از مرگ اسفندیار سرنوشتی همانند رودابه دارد .

        شیرین نیز پس از مرگ خسرو زندگی را از خود می گیرد . 

       فرنگیس دختر افراسیاب همسر سیاوش که شوهرش در میان همه ی مردان زمان خود بی نظیر است و به دست پدرش کشته می شود ، است به دلیل پشتیبانی از همسرش ، پدرش قصد جان او را می کند و او با پسرش کیخسرو سال ها آواره می شود تا بالاخره با وی به ایران فرار می کند .

       بر خلاف آن چه در پيشينه ي افسانه هاي ملل بوده كه پهلوانان و قهرمانان از وصلت خدايان با مردم به دنيا مي آيند در شاهنامه تمام قهرمانان از بطن زن زمینی نه الهه به دنيا مي آيند .

       در شاهنامه آن گاه كه مردان از انديشه باز مي ماندند زنان وارد ميدان انديشه وكارزار مي شوند و گره ها را مي گشایند . سين دخت هنگامی كه مي بيند همسرش مهراب سخت نگران و وامانده از نبرد با ايران و ارتش منوچهر شاه است خود پیش مي رود تا مشكل را حل بكند .

      آن گاه كه گژدهم به دست سهراب دستگير مي شود دخت او گردآفريد كه خود را نگاه بان دژ سپيد مي داند ننگ سكوت را بر نمي تابد و با پوشيدن زره پنهان كردن گيسوان خود زير كلاه همانند يك مرد به نبرد سهراب مي رود . دليري و شجاعت از ويژگي هايي درخشان زنان شاهنامه است .

      چهرزاد ، دخت بهمن نخستين زني است كه در شاهنامه پادشاه ايران شده و سي و دو سال پادشاهي كرده است . پوران دخت و آزرم دخت نیز به پادشاهي رسیده اند . گرديه نيز پس از ابراز لياقت و كارداني از سوي خسرو پرويز به شهرباني ري برگزيده مي شود .

       سيمرغ پرنده اي افسانه اي چهره اي زنانه دارد که دلسوزي و نگهداري از زال در كوه كنار جوجه هايش نمايانگر خوي زنانه – مادرانه ي اين پرنده ايراني است . 

       زنان از به خطر رفتن فرزندان دلگير و پريشان مي شوند . هنگامي كه رستم به نبرد مازندران مي رود رودابه اين گونه پريشان حال مي گردد و از مرگ نوه اش وتهمينه از مرگ پسرش سهراب سوگواري مي كند .

     از دیدگاه ملیت شخصیت‌های زن در شاهنامه را می توان در چهار رده بخش‌بندی کرد : 1ـ شاهان ایرانی 2 ـ پهلوانان ایرانی 3 ـ شاهان انیرانی 4 ـ پهلوانان انیرانی

     شخصیت های مرد و زن انیرانی در شاهنامه به سه دسته‌ی بخش بندی می شود : 1- تورانیان (و هم‌ پیمانان آنها)  2 - رومیان 3 - تازیان

تفاوت نقش زن در شاهنامه با سایر آثار ادبی فارسی

      زنان در شاهنامه فردوسی بسیار برتر از زنان دیگر منظومه های ادب پارسی اند . شیرین در خمسه ی نظامی زنی است عاشق پیشه که جز عشق هیچ از او نمی دانیم اما شیرین در شاهنامه زنی است خردمند و دلاور که زندگی می کرده است و در زندگی عاشق هم شده است . این شیرین بسیار باورپذیرتر از شیرین نظامی است . حضور زن در شاهنامه نه تنها فرعی ، فرودست نشانده و کمرنگ نیست بلکه در بعضی موارد این حضور جوهره اصلی داستان را به خود اختصاص داده است.

زن در بین النهرین

      زن در بين النهرين نيز حيات را آفريده و او را يك رب النوع و الهه یا ایزد و سرچشمه زندگی  مي‌دانستند و نظام اجتماعی بر ميزان ابتكار زن در خانواده استوار بوده است .

      ويل دورانت به دليل توانايي زن در فرهنگ اجتماعی مي‌گويد :  « وظيفة پدر در منزلتي عرضي و كوچك » قرار داشته است .

      گوردن چايلد در كتاب سير تاريخ عنوان مي‌كند : در بين ملل كشاورز زن عامل خويشاوندي است .

      ا.ت. او مستد در كتاب تاريخ شاهنشاهي هخامنشي مي‌نويسد :  حمورابي پيشينه‌اي را براي از راه به در بردن يك كنيزك نامزد شده كه هنوز در خانة پدر زندگي مي‌كند ذكر مي‌كند ، مرد بايد كشته شود و زن آزاد گردد .

 

یادداشت :

       در آیین زرتشت یک روز از سال به نام روز زن نامگذاری شده است. مردم ایران روز پنجم اسپندار­مد « اسفند » را جشن می­گرفتند و به آن عید زن می­گفتند. در این روز که تقدیر و تشکری از زحمات زن محسوب می­شد ، مرسوم بود که مردان برای زنانشان هدیه­هایی ارزنده تهیه کرده و به آنان تقدیم کنند .

        سه چهار بیت در شاهنامه جنبه ی الحاقی دارند و یا مناسبت هایی در پشت آنهاست که مغرضان و ناآگاهان آن را نادیده انگاشته اند که مشهورترین آنها بیت الحاقی و مجعول زیر که منتصب به داستان سودابه و سیاوش و خیانت وی به همسرش در شاهنامه است :

زن و اژدها هر دو در خاک به                   جهان پاک از این هر دو ناپاک به

 

منابع:

آموزگار، ژاله: تاریخ اساطیری ایران ، چاپ ششم ، تهران ، سمت ، 1383

هینلز، جان: شناخت اساطیری ایران ، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی ، چاپ هشتم ، تهران ، نشر سرچشمه ، 1382

چهرهء زن در اساطیر ایرانی طاهره جعفرقلیان

Bottom of Form

زن در اساطیر ژرمنی در قیاس با اسطوره‌های زن در شاهنامه فردوسی پژوهشگر مژگان پژمان‌مهر

http://www.shahnamehvairan.com       

http://www.lifekowsar.com

http://ariapars.persianblog.ir  

http://mehremihan.ir/shahnameh

http://iran.epage.ir/fa

 

 

 

زن در اساطیر و حماسه ایرانی

 

آفرینش انسان

         از دیدگاه اسطوره ای نخستین زن و مرد بشر از نطفه­ی کیومرث ، ریخته شده بر زمین ، به شکل گیاهی ( ریواس ) پیوسته به هم از زمین روییدند . اهریمن بر اندیشه­ی آنان می­تازد و آنان نخستین دروغ را به زبان می­آورند و آفرینش خود را به اهریمن نسبت می­دهند ، به مجازات این گناه مدت ها از داشتن فرزند محروم می­مانند . توبه می­کنند و سرانجام می­توانند با هم وصلت کنند . که حاصل آن ده فرزند که اساس به وجود آمدن ده نژاد بشر شد .

         « آفرینش نخستین زوج براساس منبع ایرانی اسطوره ، اوستا : شما تخمه­ی بشر هستید ، شما نیای جهان هستید ، به شما بهترین اخلاص را بخشیده­ام ، نیک بیندیشید ، نیک بگویید و کار نیک کنید و دیوان را نستایید . »

          آفرینش نخستین زوج براساس منبع هندی اسطوره ، گزیده­های ریگ ودا : به گونه دیگر در وداها ، آسمان بسان پدر ، و زمین مانند مادر ، نمودار شده است : « ای آسمان و زمین .... ای پدر و مادر ....  باشد که رزق گوارا و چراگاه پرآب ، از آن ما گردد » و « ای پدر آسمان و ای مادر زمین .... به ما برگ و بار ( برکت ) بخشید . »

        در دنیای اسطوره ایران باستان زن موجودی مقدس است و در آن اکثر خدایان مونث ترسیم شده اند ، مونث بودن خدایان به دلیل پاکی و کاربری و زایش و... بوده است زیرا که همه این صفات را در زن می داند .

        در ایران باستان دوره ای که معروف به دوره مادر شاهی یا مادر سالاری است ، دوره ای کوتاه بوده اما آثار آن در طول تاریخ باقی است ، در ایران باستان رب النوع ها یا الهه هایی دیده می شود که به صورت ایزد بانو خود نمایی کرده و تا زمانی که تاریخ وجود دارد در میان کتیبه ها و نقش برجسته ها و اشیاء و سفالینه های به جا مانده اند .

        در دوره مادر سالاری فعالیت کشاورزی و سایر اعمال مهم اقتصادی به همت زنان بوده ، به این دلیل در آن روزگار برای زنان ارزش و مقام بزرگی قائل بوده اند و آنها را مظهر نعمت و فراوانی می خواندند و قوام و دوام اجتماع را متکی به وجود آنان می دانستند . ارزش اقتصادی زنان سبب شده بود که ریاست اقوام و قبایل با آنان باشد . از مختصات این دوره یکی اینکه فرزندان فقط در کلان مادران وارد می شدند و فقط از او فرمانبرداری داشتند و شوهرها نیز در قبیله مادران وارد می شدند و از بانوی قبیله پیروی می نمودند .

        احتمالاً دوره مادرشاهی یا به عبارتی زن سالاری قبل از حکومت مادها بوده است آن طور که از نقش برجسته آشوری نینوا مربوط به قرن هفتم میلادی برمی آید ، زنان در فعالیت اقتصادی دوشادوش مردان شرکت داشتند و زنان نیز حمل قسمتی از مایحتاج زندگی را بر عهده گرفته بودند که بعدها با آمدن دوران پدر شاهی یا پدرسالاری و پیدایش بردگی و وجود نظام برده داری ، جایگاه زن را نیز از مقام اول اجتماعی خود که در نظام مادرشاهی داشت به مقام دوم تنزل داد .

       نظام اصلی اجتماعی در برهه ای از تاریخ باستان بر اقتدار شماری از ملکه ها استوار بوده که هر یک صاحب سه طایفه یا بیش تر بودند . عده ای از اقوام معتقد بودند که جهان زاده ایزد بانوی قدرتمند    « ماه » است .

       در آثار باستانی به دست آمده متعلق به فرهنگ­های پیش از کشاورزی ، نماد ­های خدایانی از جنس زن بسیار یافت شده است که عموماً بیانگر قدمت ایزد بانو ها (بانو خدا ها) در جوامع کهن است ، این ایزد بانو ها و پهلوان بانو ها مظهر آرمان­های زنان باستان و بی­گمان از آرمان­های دوران مادر سالاری سرچشمه می­گیرند .

      اکنون به معرفی برخی از ایزد بانو های مهمی که در اعتقادات و باور های مردمان باستان مایه خیر و برکت و خوبی و برخی مایه شر و بدی بوده اند ، می پردازیم .

     سپندارمد با نمادی زنانه ، دختر اورمزد به شمار می آید او سمت چپ اورمزد می نشیند و چون ایزد بانوی زمین است و به چهارپایان چراگاه می بخشد . این امشاسپند مونث است. 

      خرداد به معنی تمامیت ، کلیت و کمال است و مظهری است از نجات برای افراد بشر ، آب را حمایت می کند و در این جهان ، شادابی گیاهان مظهر اوست . این امشاسپند مونث است. 

      ناهید ایزد بانویی با شخصیتی بسیار برجسته که جای مهمی در آیینهای ایران باستان به خود اختصاص می دهد و قدمت ستایش او به دوره های بسیار پیشین و حتی به زمان پیش از زرتشت می رسد .

      اردوی سور آناهیتا معنی پاکی وبی آلایشی می دهد.  این ایزد بانو با صفات نیرومندی ، زیبایی و خردمندی به صورت الهه عشق و باروری نیز در می آید . زیرا چشمه حیات از وجود او می جوشد و بدینگونه « مادر خدا » نیز می شود . او همتای ایرانی آفرودیت ، الهه عشاق و زیبایی در یونان و ایشتر الهه بابلی ، به شمار می رود .

        اشی ایزد بانویی است که نماد توانگری و بخشش است او را دختر اومزد و سپندارمد به شمار آورده اند که پیشرفت و آسایش به خانه ها می برد و خرد و خواسته می بخشد.
        دین یا دئنا ایزد بانویی که مظهر وجدان است و به آدمیان نیرو می دهد که راه اهورایی را برگزینند او را دختر اورمزد و سپندارمد و خواهر ایزد اشی به شمار آورده اند . نقش اساسی او بر پل چینود است .

        ماه ایزد بانویی است که با ماه و روان گاو و  چهار پایان ارتباط دارد او در اسطوره ها با ایزد آسمان ازدواج کرده است .

       چیستا ایزد بانویی که نماد دانش و آگاهی و فرزانگی است . غالباً با ایزد بانوی دین با هم ذکر می شوند او راه راست را نشان می دهد .

       الهه مادر یا الهه آسیایی که از آسیایی صغیر تا شوش مورد پرستش بوده ، ممکن است این الهه کهن که مظهر آبادانی و بارداری بوده بعدها به صورت ایزد « اشی » و خواهر ایزد « سروش » درآمده باشد . ماهی و انار از مظاهر این الهه است . گاهی شیرها یا بزکوهی از مظاهر اوست .

        زامياد : ایزد زمين محسوب مي‌شود .

        پارند : ايزدي بانویی است که نگهبان دارايي مرد است .                

        براساس کتاب اوستا هر جا ستايشي آمده ، زنان با مردان برابر بوده‌اند : اينك ما جان و وجدان و قوه درك و روان و خرد و فروهرهاي نخستين آموزگاران كيش و نخستين شنوندگان آيين آن ، مردان و زنان پاك را كه سبب پيروزي راستي بوده‌اند را مي‌ستاييم. (يشت)

        براساس كتاب نيرنگستان پهلوي ، زنان مي‌توانستند در سرودن يسنا و برگزاري مراسم ديني با مردان شركت كنند يا خود به تنهايي انجام دهند .

       براساس كتاب مادیگان هزار دادستان زنان می توانستند به شغل وكالت و قضاوت مشغول گردند .

       براساس كتاب  ارداويرافنامه پرورش كودكان يكي از وظايف زن به شما مي‌رود .

       در جهان ایزدان زن نیز نقش منفی و خیره سری ، شر و ناخشنودی را بر عهده دیوها که ایزدان زن بد نهاد هستند ، گذاشته شده كه به نمونه هایی از آنها در اساطير ايراني ذیلا ً اشاره شده است .

       جِه یا جهی : دختر يا زن اهريمن كه اغواگر و فريبنده مردان است . ( بند/ 9 ارديبهشت يشت)

       پري : چهره‌اي منفي از زن و نماد اغواگری زنانه به شمار مي‌رفته است . در پهلوی پریک ، پری شریر یا جادوگر است . پریان در جستجوی این هستند که مومنان را با زیبایی خود بفریبند و ایمان آنان را از میان ببرند .

      بوشاسب : ديو خواب مفرط و تنبلي است . ديو زن است و به دارنده دست هاي دراز موصوف است .

       نسو : ديو زنی است که نماد لاشه و مردار و هر چيز گنديده است .  

 

زن در اثر حماسی " شاهنامه فردوسی "

        شاهنامه فردوسي از زناني بسیاری نام مي‌برد كه برخي سنت شكني كرده و حماسه آفريده‌اند :

زنان را همين بس بود يك هنر                 نشينند    و   زايند  ، شيران  نر

       فردوسی زن را با عالی ترین صفات ستوده است ، او نسبت به همسر خود که در دوران طولانی تدوین شاهنامه یاریش نموده ، بارها ابراز عشق کرده و او را ستوده است .

       زنان نامدار شاهنامه هر یک نمونه برجسته ای از زیبایی ، خردمندی ، آزادگی ، دلیری ، فداکاری و عفت اند که همه جا یاریگر همسران خویش بوده و به وقت ضرورت به تنهایی به میدان نبرد رفته اند. این نکته بسیار مهم است که در شاهنامه - هم در مورد عشق های شاهان و هم در مورد عشق های پهلوانان - زنان گام اول را بر می دارند . آنها هستند که ابتدا عاشق می شوند و آنها هستند که بی پروا و آشکار به محبوب مرد خود ابراز عشق می کنند .

       فرانک ، پس از مرگ همسر ، دلیرانه در میدان نبرد علیه ضحاک پای می فشارد و تا پایان پیش می رود .

       گرد آفرید ، هنگامی که گردان ایرانی از مقابله با سهراب می ترسند ، پیش می تازد .

       جریره ، پس از فرود سیاوش همه دژ را به آتش می کشد ، همه اسبان تازی را می کشد و سرانجام خودکشی می کند تا بدست دشمن نیفتد .

      کتایون خردمند و مهربان تا پایان در کنار پسر خود اسفندیار می ماند و با گشتاسب به خاطر خود کامگی و پستی اش مقابله می کند.

      سیندخت ، مادر رودابه و زن مهراب در خردمندی و تدبیر بی همتا و همه کاره دربار است . او با سام طرف می شود و به مذاکره می نشیند و همه امور را به درستی به سرانجام می رساند  .

      رودابه ، رستم در جنگ با اسفندیار نه فقط از پدران ، بلکه از مادر خود رودابه نیز نام می برد و به وجود او می بالد .

      از میان زنان شاهنامه تنها دو مورد دارای شخصیت منفی بوده اند :

      سودابه ، همسر کیکاوس که از روی هوس دل به عشق سیاوش داد و بی پروا و بی ملاحظه پیش رفت و عفاف سیاوش بود که راه را بر این خیانت بست .

      گردیه ، خواهر بهرام چوبین که همواره با او ناسازگار بود و پس از مرگ بهرام زن دشمن خونی او ، گستهم شد . گردیه به این شوهر نیز وفا دار نماند و با خسرو پرویز وارد معامله شد و به شرطی که در حرمسرای شاهی جای شایسته ای به او بدهند به گستهم زهر داد و او را کشت و خود را تسلیم خسرو کرد .

        فرنگيس ، كه پا به پاي گيو و كي خسرو از رود جيهون با كشتي عبور كرد .

         بطور کلی زنانی که در شاهنامه نامشان برده شده سه گروهند :

زنان عادى

        زنان هستند که در روند رويدادهاى داستان هاى شاهنامه گاه گاه نقش آفرين می کنند .

        در داستان زال و رودابه زنى است که ميانجى عشق ميان اين دو دلداده است یا زن مکارى که به خواهش سودابه سقط جنين مى کند یا زن گازر (رختشوی) که در پروردن داراب نقش مادر را بازى مى کند یا مادر کفشگر زاده ى نو کدخدا که از زنان زيان آور شاهنامه است یا چهار دختران کاردان و دلبر آسيابان یا سه دختران برزين دهقان (ماه آفريد ، فرانک ، شنبليد ) یا آرزو دخترهنرمند ماهيار گوهرفروش یا زن شيردوش که ازبهرام پذيرايى مى کند یا پيرزنى که فال آيين گشسب را مى گيرد و او را از کشته شدن مى آگاهاند یا سه تن زنانى که يکى بکر و ديگرى شويمند بى فرزند و سومى شويمند باردار است .

زنان دربارى و وابسته به دربار

        اين زنان در چهره ى دختر خانه ، مادر، همسر و معشوقه اند و متعهد انجام کارى در بيرون خانه نيستند و در چهره ى شاه ، شهبانو ، گنجور ، سپهسالار ، پهلوان ، کنيز ، پرستنده ، دايه ، دلال محبت ، فال بين ، ريسنده و... در روند رويدادها در بيرون از سراى خويش ظاهر مى شوند .

       بلند آوازه ترين و بلند پایه ترین زنان کاخ نشين شاهنامه سه گروهند :

1- شاهان

      هماى ، پوران دخت و آزرم دخت شاهان ایران ، قيدافه ملکه ى اندلس ، مادر تلخند ، گو ملکه ى بخشى از هندوستان

2- شهبانوان      

      در شاهنامه رد پاى چند شهبانو ايرانى و انيرانى را بيشتر نمى توان گرفت که شامل این افرادند : سيندخت همسر مهراب شاه کابل ، سودابه همسر کیکاووس ، مادر سياوش ، کتايون همسر گشتاسپ و دختر قيصر روم و مادر اسفنديار ، هماى که از وى به هنگام ياد کرد از شاهان زن نام برديم در روزگار بهمن شهبانوى ايران است ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، مادر روشنک و همسر دارا ، روشنک همسر اسکندر ، دختر اردوان و همسر اردشير ، دخترمهرک نوشزاد و همسر شاپور ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، مريم دختر قيصر ، گرديه خواهر بهرام چوبين و شيرين همسر خسرو پرويز ، خاتون همسر خاقان چين و مادر زن بهرام چوبين

3- شاهدخت

      شمار شاهدخت هاى ايرانى در شاهنامه اندک نيست . از شاهدخت هاى ايرانى ارنواز و شهرناز دختران جمشيد ، هماى و به آفريد دختران گشتاسپ ، روشنک دختر دارا و نوشه که به روايت شاهنامه از تبار نرسى است ، دختران سرو پادشاه يمن ، همسران پسران فريدون ، رودابه دخترمهراب کابلى وهمسر زال ، سودابه دختر شاه هاماوران و همسر کیکاووس ، تهمينه دختر شاه سمنگان و همسر رستم ، فرنگيس دختر افراسياب و همسر سیاوش ، منيژه دختر افراسياب و همسر بيژن ، کتايون دختر قيصر روم و همسر گشتاسپ ، ناهيد دختر فيلقوس و همسر داراب ، دختر کيد هندى و همسر اسکندر ، سپينود دختر شنگل و همسر بهرام گور ، دختر خاقان چين و همسر بهرام چوبين و ... از اين شمارند .

اشتباه منتقدان به دیدگاه فردوسی در مورد زنان

       برخی از روی نا آگاهی بدون منظور یا عامدا ً با تکیه بر اشعار نامعتبر سعی در مخدوش نمودن چهره و اندیشه سترگ فردوسی آن زنده کننده زبان فارسی ، ادبیات و فرهنگ ایرانی و شاهکار بی نظیر و جهان شمول وی شاهنامه را در مورد زنان ( زن ستیز بودن ) دارند که می توان به دلایل زیر اعتبار این نظریه بی پشتوانه را مردود دانست :

       این افراد با جدا نگريستن به اشعار و غافل ماندن از زمينه ی موضوعی و داستانی ، تعميم دادن يک مورد - حتّی اگر در چهارچوب موضوعی اش ، مستند باشد - به همه ی منظومه ، يکی شمردن ِآنچه فردوسی از پشتوانه های باستانی اش به شاهنامه آورده و برداشت ها و گريزهای گهگاهی  شخص شاعر در سرآغاز ِروايت ها يا اوج ِبزنگاه ها و يا پايانه ی داستان ها ، مايه ی اغتشاش فکری و عدم درک درست خویش در کار ِدريافتِ درست از متن و مفاهیم و اندیشه فردوسی در این کار فرهنگی بزرگ و طاقت فرسا شده اند . ( اشاره این کج اندیشی به بيتِ مجعول " زن و اژدها هر دو در ... " است که به تایید و تحقیق پژوهشگران افزوده کاتبان و ساختگی بودنش قطعی و بی چون و چراست . )

       حتی از دید بانوان نیز رفتار زن ِنکوهيده ، زن ِبدانديش و دُژکردار و فتنه انگيز (چون سودابه) که در نکوهيده بودن خیانت به همسر ، دستِ کمی از مردی با همين منش و کنش را ندارد ، پسندیده نیست . در همين منظومه وصف های شکوهمند و احترام انگيز در ستايش انديشه و کردار شايسته ی بانوانی همچون فرانک ، سيندخت ، رودابه ، تهمينه ، گردآفريد و همترازان ايشان وجود دارد که این افراد توجهی به آنها نکرده اند .

       اگر همه ی ساده انگاری ها و برون نگری های پشت سر را در رويکردِ به شاهنامه کنار بگذاريم و با چشمانی ژرفا کاو - به سخن ِنيما - «بينايی ی ِ فوق ِ بينايی ها»، از لايه ی بيرونی و پديدار ِآن بگذريم و ژرفْ ساختِ آن را با همه ی بُعدهای ناشناخته اش بنگريم ، شاهنامه از يک سو شاهکاری بی همتا در زبان و ادب فارسی و فرهنگ ايرانی است و از سوی ديگر به سبب ويژگی های والای ساختاری ، درونْ مايه ی سخت انسان مدارانه (چشم پوشيده از زن يا مرد بودن ِانسان) و هستی نگر  و فراقومی دارد که آشکارا اثری جهان شمول است . هيچ يک از اثرهای ادبی  ايرانيان تا کنون به اندازه ی شاهنامه در بيرون از ايران و در حوزه های زبان و ادب و فرهنگ ديگران شناخته نشده و ارج و پايگاهی چنين والا نداشته است . 

       از نگاه آموزشی داستان رزم گردآفرید با سهراب نکته های ریز و آموزنده ای در خود دارد در این داستان گردآفرید دختر زیباروی ، پهلوانی و جنگاوری و افسونگری را درمی آمیزد و رزم آورده و نیرنگ می سازد اما در این داستان از دل « نیرنگ » و « افسونگری » ، معنای تازه ای بیرون کشیده می شود که خواننده این نیرنگ ها و افسون ها را ستایش کند !

 

         در این افسانه فردوسی گوشزد می کند یک زن می تواند با بهره جستن از ویژگی های زنانه ی خویش به یاری ایران بشتابد و حتی جایگاهی فراتر از مردان بیابد ، فردوسی بزرگ در اینجا به برتری زنان اشاره دارد که افزون بر برابری در نیروی بازو و خرد ، می توانند با بهره گیری از ویژگی های زنانه ی خود توانمندترین و خردمندترین پهلوانان مرد را نیز به زانو درآورند.

         در حالی که در زمانی کمابیش نزدیک به فردوسی ، در باختر به اصطلاح مردم سالار (یونان / روم ) زنان همسان بردگان بودند اما در ایران نزدیک به همان دوران یعنی دوران ساسانی ، زنان به جایگاه شاهی رسیده اند . از همین روی است که فردوسی بزرگ نیز در شاهکار خود جایگاهی برابر و یکسان به زنان می دهد چرا که او نیز پرورش یافته ی این فرهنگ است.

         باید دانست که همانگونه شخصیت های مرد شاهنامه بد و خوب دارند ، شخصیت های زن هم بد وخوب دارند و به سخن دیگر بدی شخصیت های داستان ها و روایات پیوندی با جنیسیت بازیگر و زن بودنش ندارد.

        زنان در شاهنامه در عین برخورداری از فرزانگی ، بزرگ منشی و دلیری ، از جوهر زنانه به نحو سرشار نیز بهره مندند . زنانی چون سیندخت و رودابه و تهمینه و فرنگیس و جریره و منیژه و گردآفرید و کتایون و گردیه و شیرین هم عشق بر می انگیزند و هم احترام را ، هم زیبایی بیرونی دارند و هم زیبایی درونی و بر خلاف مردان ، همه ی زنان بیگانه ای (همسران پسران - فریدون سلم و تور و ايرج - یمنی اند ، سیندخت و رودابه کابلی است ، فرنگیس و منیژه و جریره و تهمینه و مادر سیاوش تورانی اند . و کتایون زن گشتاسب رومی است . ) که با ایرانی پیوند می کنند ، از صفات عالی انسانی برخوردارند . ( به غیر از سودابه ) این زنان به طرز عجیبی جسارت عاشقانه را با پاکدامنی می آمیزند.

         رودابه مانند ژولیت با آن که می داند خانواده اش با خانواده ی زال دشمن اند ، در پروردن عشق خود کمترین تردیدی به دل راه نمی دهد ، زال را پنهانی به قصر خود فرا می خواند ، آنگاه با لطف و دلبری بی نظیری ، گیسوان خویش را از بام فرو می افشاند ، تا او کمندوار دست به آن بزند و به فراز کاخ برود .

         تهمینه حتی از او هم جسورتر است . رستم که به دنبال اسب گم شده ی خویش به خانه ی آنها می رود و مهمان می شود و در اتاق خود آرمیده است ،  بی هیچ ترس و تردید و حسابگری ای ، پنهانی به خوابگاه او می رود و به او می گوید : من نادیده عاشق تو شده ام ، بیا با من ازدواج کن ! تهمینه پس از شنیدن خبر مرگ پسرش سهراب بیش از یک سال زندگی نمی کند .

        جریره پس از مرگ پسرش فرود بر سر نعش او خود را خنجر می زند و می کشد .

        رودابه پس از مرگ رستم چندی دیوانه می شود و سپس حالت ترک و تسلیم در پیش می گیرد .         

        کتایون پس از مرگ اسفندیار سرنوشتی همانند رودابه دارد .

        شیرین نیز پس از مرگ خسرو زندگی را از خود می گیرد . 

       فرنگیس دختر افراسیاب همسر سیاوش که شوهرش در میان همه ی مردان زمان خود بی نظیر است و به دست پدرش کشته می شود ، است به دلیل پشتیبانی از همسرش ، پدرش قصد جان او را می کند و او با پسرش کیخسرو سال ها آواره می شود تا بالاخره با وی به ایران فرار می کند .

       بر خلاف آن چه در پيشينه ي افسانه هاي ملل بوده كه پهلوانان و قهرمانان از وصلت خدايان با مردم به دنيا مي آيند در شاهنامه تمام قهرمانان از بطن زن زمینی نه الهه به دنيا مي آيند .

       در شاهنامه آن گاه كه مردان از انديشه باز مي ماندند زنان وارد ميدان انديشه وكارزار مي شوند و گره ها را مي گشایند . سين دخت هنگامی كه مي بيند همسرش مهراب سخت نگران و وامانده از نبرد با ايران و ارتش منوچهر شاه است خود پیش مي رود تا مشكل را حل بكند .

      آن گاه كه گژدهم به دست سهراب دستگير مي شود دخت او گردآفريد كه خود را نگاه بان دژ سپيد مي داند ننگ سكوت را بر نمي تابد و با پوشيدن زره پنهان كردن گيسوان خود زير كلاه همانند يك مرد به نبرد سهراب مي رود . دليري و شجاعت از ويژگي هايي درخشان زنان شاهنامه است .

      چهرزاد ، دخت بهمن نخستين زني است كه در شاهنامه پادشاه ايران شده و سي و دو سال پادشاهي كرده است . پوران دخت و آزرم دخت نیز به پادشاهي رسیده اند . گرديه نيز پس از ابراز لياقت و كارداني از سوي خسرو پرويز به شهرباني ري برگزيده مي شود .

       سيمرغ پرنده اي افسانه اي چهره اي زنانه دارد که دلسوزي و نگهداري از زال در كوه كنار جوجه هايش نمايانگر خوي زنانه – مادرانه ي اين پرنده ايراني است . 

       زنان از به خطر رفتن فرزندان دلگير و پريشان مي شوند . هنگامي كه رستم به نبرد مازندران مي رود رودابه اين گونه پريشان حال مي گردد و از مرگ نوه اش وتهمينه از مرگ پسرش سهراب سوگواري مي كند .

     از دیدگاه ملیت شخصیت‌های زن در شاهنامه را می توان در چهار رده بخش‌بندی کرد : 1ـ شاهان ایرانی 2 ـ پهلوانان ایرانی 3 ـ شاهان انیرانی 4 ـ پهلوانان انیرانی

     شخصیت های مرد و زن انیرانی در شاهنامه به سه دسته‌ی بخش بندی می شود : 1- تورانیان (و هم‌ پیمانان آنها)  2 - رومیان 3 - تازیان

تفاوت نقش زن در شاهنامه با سایر آثار ادبی فارسی

      زنان در شاهنامه فردوسی بسیار برتر از زنان دیگر منظومه های ادب پارسی اند . شیرین در خمسه ی نظامی زنی است عاشق پیشه که جز عشق هیچ از او نمی دانیم اما شیرین در شاهنامه زنی است خردمند و دلاور که زندگی می کرده است و در زندگی عاشق هم شده است . این شیرین بسیار باورپذیرتر از شیرین نظامی است . حضور زن در شاهنامه نه تنها فرعی ، فرودست نشانده و کمرنگ نیست بلکه در بعضی موارد این حضور جوهره اصلی داستان را به خود اختصاص داده است.

زن در بین النهرین

      زن در بين النهرين نيز حيات را آفريده و او را يك رب النوع و الهه یا ایزد و سرچشمه زندگی  مي‌دانستند و نظام اجتماعی بر ميزان ابتكار زن در خانواده استوار بوده است .

      ويل دورانت به دليل توانايي زن در فرهنگ اجتماعی مي‌گويد :  « وظيفة پدر در منزلتي عرضي و كوچك » قرار داشته است .

      گوردن چايلد در كتاب سير تاريخ عنوان مي‌كند : در بين ملل كشاورز زن عامل خويشاوندي است .

      ا.ت. او مستد در كتاب تاريخ شاهنشاهي هخامنشي مي‌نويسد :  حمورابي پيشينه‌اي را براي از راه به در بردن يك كنيزك نامزد شده كه هنوز در خانة پدر زندگي مي‌كند ذكر مي‌كند ، مرد بايد كشته شود و زن آزاد گردد .

 

یادداشت :

       در آیین زرتشت یک روز از سال به نام روز زن نامگذاری شده است. مردم ایران روز پنجم اسپندار­مد « اسفند » را جشن می­گرفتند و به آن عید زن می­گفتند. در این روز که تقدیر و تشکری از زحمات زن محسوب می­شد ، مرسوم بود که مردان برای زنانشان هدیه­هایی ارزنده تهیه کرده و به آنان تقدیم کنند .

        سه چهار بیت در شاهنامه جنبه ی الحاقی دارند و یا مناسبت هایی در پشت آنهاست که مغرضان و ناآگاهان آن را نادیده انگاشته اند که مشهورترین آنها بیت الحاقی و مجعول زیر که منتصب به داستان سودابه و سیاوش و خیانت وی به همسرش در شاهنامه است :

زن و اژدها هر دو در خاک به                   جهان پاک از این هر دو ناپاک به

 

منابع:

آموزگار، ژاله: تاریخ اساطیری ایران ، چاپ ششم ، تهران ، سمت ، 1383

هینلز، جان: شناخت اساطیری ایران ، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی ، چاپ هشتم ، تهران ، نشر سرچشمه ، 1382

چهرهء زن در اساطیر ایرانی طاهره جعفرقلیان

Bottom of Form

زن در اساطیر ژرمنی در قیاس با اسطوره‌های زن در شاهنامه فردوسی پژوهشگر مژگان پژمان‌مهر

http://www.shahnamehvairan.com       

http://www.lifekowsar.com

http://ariapars.persianblog.ir  

http://mehremihan.ir/shahnameh

http://iran.epage.ir/fa