اشعار گلچين شده از ستارگان ادب فارسي

ادامه پندنامه

اشعار گلچين شده از ستارگان ادب فارسي

حافظ

وصل خورشید به شب پرۀ اعمی نرسد          که در آن آینه صاحب نظران حیرانند

آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند          آیا بُود که گوشه چشمی به ما کنند

دردم نهفته به ، ز طبیبان مدعی          باشد که خزانه غیبم دوا کنند 

چون حسن عافیت نه به رندی و زاهدیست          آن به که کار خود به عنایت رها کنند   

از ره مرو به عشوۀ دنیا که این عجوز          مکاره می نشیند و محتاله می رود 

  ترسم که اشک در غم ما پرده در شود          وین راز سر به مهر به عالم سمر شود

   گویند سنگ لعل شود در مقام صبر          آری شود و لیک به خون جگر شود

در تنگنای حیرتم از نخوت رقیب          یا رب مباد آن که گدا معتبر شود

  در نظر بازی ما بی خبران حیرانند          من چنینم که نمودم دگر ایشان دانند

         عاقلان نقطه پرگار وجودند ولی          عشق داند که در این دایره سرگردانند

     جلوگاه رخ او دیدۀ من ، تنها نیست          ماه و خورشید همین آینه می گردانند

چو طفلان تا کی ای زاهد فریبی          به سیب بوستان و شهد و شیرم

        چو غنچه گر فروبستگی ست کار جهان          تو همچو باد بهاری گره گشا می باش      

       چو پرده دار به شمشیر می زند همه را          کسی مقیم حریم حرم نخواهد ماند         

  چون بسی ابلیس آدم روی هست          پس به هر دستی نباید داد دست

چون طهارت نبود کعبه و بتخانه یکی است          نبُود خیر در آن خانه که عصمت نبُود 

  چون مصلحت اندیشی دور است ز درویشی          هم سینه پُر از آتش ، هم دیده پُر آب اولی

چون من گدای بی نشان مشکل بُود یاری چنان          سلطان کجا عیش نهان با رند بازاری کند 

چه شکر هاست درین شهر که قانع شده اند          شاهبازان طریقت به مقام مگسی         

 جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو          خانه می بینی و من خانه خدا می بینم   

      ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم          جامه کس سیه و دلق خود ارزق نکنیم

       صوفی بیا که خرقه سالوس برکشیم          وین نقش زرق را خط بطلان بسر کشیم

گرچه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود          تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود

               گوهر پاک بباید که شود قابل فیض          ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

         واعظ ما بوی حق نشنید بشنو کاین سخن          در حضورش نیز می گویم نه غیبت می کنم

     واعظان کین جلوه در محراب و منبر می کنند          چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند

        مشکلی دارم ز دانشمند مجلس باز پرس          توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند

                 گوییا باور نمی دارند روز داوری          کاین همه قلب و دغل در کار داور می کنند

من ار چه عاشقم و رند و مست و نامه سیاه          هزار شکر که یاران شهر بی گنهند  

       ببین حقیر گدایان عشق را کاین قوم          شهان بی کمر و خسروان بی کُلهند

     قصر فردوس به پاداش عمل می بخشند          ما که رندیم و گدا دیر مغان ما را بس

        واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما          با خاک کوی دوست به فردوس ننگریم

              قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند          بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم 

         در بیابان فنا گم شدن آخر تا کی          ره بپرسیم مگر پی به مهمات بریم

     نقد صوفی نه همه صافی بی غش باشد          ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد

           خوش بُود گر محک تجربه آید به میان          تا سیه روی شود هر که در او غش باشد

پیش زاهد از رندی دم مزن که نتوان گفت          با طبیب نامحرم حال درد پنهانی

        زاهد غرور داشت سلامت نبُرد راه          رند از ره نیاز بدارالسلام رفت  

           زاهد و عُجب و نماز ، من و مستی و نماز          تا تو را خود ز میان با که عنایت باشد      

     زاهد از صحبت رندان به سلامت بگذر          تا خرابت نکند صحبت بدنامی چند

      رند عالم سوز را با مصلحت بینی چه کار          کار ملک است آنکه تدبیر و تأمل بایدش

                   ما نه رندان ریاییم و حریفان نفاق          آن که او عالم سر است بدین حال گواست

    راز درون پرده ز رندان مست پُرس          کاین حال نیست زاهد عالی مقام را

مرا به رندی و عشق آن فضول عیب کند          که اعتراض به اسرار علم غیب کند

          کمال سر محبت ببین نه نقص و گناه          که هر کس بی هنر افتد نظر به عیب کند

تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافریست          راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش

بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود          این همه قول و غزل تعبیه در منقارش

    من به سر منزل عنقا به خود بردم راه          قطع این مرحله با مرغ سلیمان کردم

شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو در جست         کلاهی دلکش است اما ، به ترک سر نمی ارزد

عیب درویش و توانگر به کم و بیش بد است          کار بد مصلحت آن است که مطلق نکنیم  

خوش برانیم جهان در نظر راه روان          فکر اسب سیه و زین معرق نکنیم

         آسمان کشتی ارباب هنر می کشند         تکیه آن به که برین بحر معلق نکنیم

           گر بدی گفت حسودی و رفیقی رنجید          گو تو خوش باش که ما گوش به احمق نکنیم

        فلک به مردم نادان دهد زمام مراد          تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس

از سر کوی تو هر کو به ملامت برود          نرود کارش و آخر به خجالت برود

نیکنامی خواهی ای دل با بدان صحبت مدار          خود پسندی جان من بُرهان نادانی بُود

دامن دوست به دست آر و ز دشمن بگسل          مرد یزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان

به قول دشمنان برگشتی از دوست          نگردد هیچکس با دوست دشمن

از جان توان بریدن آسان بود و لیکن          از دوستان جانی مشکل توان بریدن

وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم          که در طریقت ما کافریست رنجیدن

      همتم بدرقه راه کن ای طایر قدس          که درازست ره مقصد و من نوسفرم

خوشا آن دم کز استغنای مستی          فراغت باشد از شاه و وزیرم

         یا رب از ابر هدایت برسان بارانی          پیشتر زان که چو گردی ز میان برخیزم

      غم غریبی و غربت چو بر نمی تابم          به شهر خود روم و شهریار خود باشم

       حجاب چهره جان می شود غبار تنم          خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم

چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانی ست          روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم  

   من که دارم در گدایی گنج سلطانی به دست          کی طمع در گردش گردون دون پرور کنم

      ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ          به بانگ بربط ونی رازش آشکار کنم

             دیدۀ بدبین بپوشان ای کریم عیب پوش          زین دلیری ها که من در کنج خلوت می کنم

جهان پیر است و بی بنیاد از این فریاد کش فریاد         که کرد افسون و نیرنگش ، ملول از جان شیرینم

      الا ای همنشین دل که یارانت برفت از یاد          مرا روزی مباد آن دم که بی یاد تو بنشینم

          سینۀ تنگ من و بار غم او هیهات          مرد این بار گران نیست دل مسکینم

 بر دلم گرد ستم هاست خدایا مپسند          که مکدر شود آیینۀ مهر آیینم

         نشان اهل خدا عاشقیست با خود دار          که در مشایخ شهر این نشان نمی بینم

      خرم آن روز کزین منزل ویران بروم          راحت جان طلبم وز پی جانان بروم

  ذره خاکم و در کوی توام جای خوش ست          ترسم ای دوست که بادی ببرد ناگاهم

         پیر میخانه سحر جام جهان بینم داد          واندر آن آینه از حسن تو کرد آگاهم

       دام سخت ست مگر یار شود لطف خدا          ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم

              ما ز یاران چشم یاری داشتیم          خود غلط بود آن چه می پنداشتیم

          سلطان ازل گنج غم عشق به ما داد           تا روی در این منزل ویرانه نهادیم

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم          فلک را سخت بشکافیم و طرحی نو دراندازیم

کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش          وه که بس بی خبر از غلغل چندین جرسی     

بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن          حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی

نو بهارست در آن کوش که خوشدل باشی          که بسی گل بدمد باز و تو در گل باشی   

در چمن هر ورقی دفتر حالی دگر ست          حیف باشد که ز کار همه غافل باشی  

    نقد عمرت ببرد غصۀ دنیا به گزاف          گر شب و روز درین قصۀ مشکل باشی

گرچه راه ست پر از بیم ز ما تا بر دوست          رفتن آسان بُود ار واقف منزل باشی     

در ره منزل لیلی که خطر هاست در آن          شرط اول قدم آنست که مجنون باشی

  کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش          کی روی؟ ره ز که پرسی؟ چه کنی؟ چون باشی؟

         تاج شاهی طلبی گوهر ذاتی بنمای          ور خود از تخمۀ جمشید و فریدون باشی

گفت پیغمبر که هر که سر نهفت          زود گردد با مراد خویش جفت

   وعدهۀ اهل کرم نقد و روان          وعدهۀ نا اهل شد رنج روان

لیک چون در رنگ گم شد هوش تو          شد ز نور آن رنگ ها روپوش تو

       کاشکی قیمت انفاس بداندی خلق          تا دمی چند که مانست غنیمت شمرند

     مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو          یادم از کشتهُ خویش آمد و هنگام درو

تکیه بر اختر شب دزد مکن کین عیار          تاج کاووس ببُرد و کمر کیخسرو

آتش زهد و ریا خرمن دین خواهد سوخت          حافظ این خرقه پشمینه بینداز و برو   

در اوج ناز و نعمتی ای پادشاه حسن          یا رب مباد تا قیامت زوال تو   

    آب حیوانش ز منقار بلاغت می چکد          طوطی خوش لهجه یعنی کلک شکر خای تو

    برو این دام بر مرغ دگر نه          که عنقا را بلندست آشیانه         

بر مهر چرخ و شیوۀ او اعتماد نیست          ای وای بر کسی که شد ایمن ز مکر وی

ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوست          عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد     

سحر با باد می گفتم حدیث آرزومندی          خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندی

 همایی چون تو عالیقدر ، حرص استخوان تا کی          دریغ آن سایۀ همت که بر نااهل افکندی

در این بازار اگر سودی است با درویش خرسند است          خدایا منعمم گردان به درویشی و خرسندی

            ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه تُست          عرض خود می بری و زحمت ما می داری

      تو به تقصیر خود افتادی از این در محروم           از که می نالی و فریاد چرا می داری؟

      در کوی عشق شوکت شاهی نمی خرند          اقرار بندگی کن و اظهار چاکری

     در شاهراه جاه و بزرگی خطر بسی است          آن به کزین گریوه سبکبار بگذری

                  ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی          ازین باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی

سخن در پرده می گویم چو گل از پرده بیرون آی          که بیش از پنج روزی نیست حکم میر نوروزی

       ز رهم میفکن ای شیخ به دانه های تسبیح          که چو مرغ زیرک افتد نفتد به هیچ دامی

     سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی          دل ز تنهایی به جان آمد خدا را مرهمی

      در طریق عشق بازی امن و آسایش بلاست          ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی

      آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست          عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی

      هوا خواه توام جانا و می دانم که می دانی          که هم نادیده می بینی و هم ننوشته می خوانی

            هر آن که کُنج قناعت به گنج دنیا داد         فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی

                بیا که رونق این کارخانه کم نشود          به زهد همچو تویی یا به فسق همچو منی

تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف          مگر اسبا بزرگی همه آماده کُنی

خدا زان خرقه بیزار است صد بار          که صد بُت باشدش در آستینی

سفله طبع است جهان بر کرمش تکیه مکن          ای جهاندیده ثبات قدم از سفله مجوی

جمشید جز حکایت جام از جهان نبُرد          زنهار دل مبند بر اسباب دنیوی

      دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر           کای نور چشم من به جز کشته ندروی

دست از مس وجود چو مردان ره بشوی          تا کیمیای عشق بیابی و زر شوی

      گر مسلمانی اینست که حافظ دارد          آه اگر از پس فردا بُود فردایی

        فکر خود و رأی خود در عالم رندی نیست          کفرست درین مذهب خودبینی و خود رأیی

امروز که بازارت پر جوش و خریدارست          دریاب و بنه کُنجی از مایه نیکویی

  سلامی چو بوی خوش آشنایی          بدان مردم دیدۀ روشنایی

      با مدعی نگویید اسرار عشق و مستی          تا بی خبر بمیرد در درد خود پرستی

        من اگر نیکم اگر بد تو برو خود باش          هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

         دیدی آن قهقهۀ کبک خرامان حافظ          که ز سر پنجۀ شاهین قضا غافل بود

                  گوییا باور نمی دارند روز داوری          کاین همه قلب و دغل در کار داور می کنند

          ای گدای خانقه باز آ که در دیر مغان          می دهند آبی و دل ها را توانگر می کنند

          رازی که بر غیر نگفتیم و نگوییم          با دوست بگوییم که او محرم راز است

ماجرای من و معشوق مرا پایان نیست          آنچه آغاز ندارد نپذیرد انجام      

     ببُر ز خلق و چو عنقا قیاس کار بگیر          که صیت گوشه نشینان ز قاف تا قاف

نه من ز بی عملی در جهان ملولم و بس          ملامت علما هم ز بی عملی ست   

        قدر مجموعۀ گل مرغ سحر داند و بس          که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست

       آن شد اکنون که ز ابنای عوام اندیشم          محتسب نیز درین عیش نهانی دانست

آن که پیشش بنهد تاج و تکبر خورشید          کبریاییست که در حشمت درویشانست

     مرو به خانه ارباب بی مروت دهر          که گنج عافیتت در سرای خویشتن است

     تا مرا عشق تو تعلیم سخن گفتن کرد          خلق را ورد زبان مدحت و تحسین منست

    ز پادشاه و گدا فارغم به حمدالله          گدای خاک در دوست پادشاه منست

 از آن زمان که برین آستان نهادم روی          فراز مسند خورشید تکیه گاه منست   

تو پنداری که بد گو رفت و جان بُرد          حسابش با کرام الکاتبین است     

نظیر دوست ندیدم اگر چه از مه مهر          نهادم آینه ها در مقابل رخ دوست

  مردم دیدۀ ما جز به رُخت ناظر نیست          دل سرگشتۀ ما غیر تو را ذاکر نیست

   رواق منظر چشم من آشیانه تُست          کرم نما فرود آ که خانه خان تُست

بیا که قصر امل سخت سست بنیان است          بیار باده که بنیاد عمر بر بادست    

         کاشکی قیمت انفاس بدانندی خلق          تا دمی چند که ماندست غنیمت شُمرند

        پیوند عمر بسته به موییست خوش دار          غمخوار خویش باش ، غم روزگار چیست؟

        بنال بلبل اگر با منت سر یاریست          که ما عاشق زاریم و کار ما زاریست

        دنیا نیرزد که پرشان کنی دلی          زنهار بد مکن که نکردست عاقلی

     بر آستان تو مشکل توان رسید آری          عروج بر فلک سروری بدشواریست

  یاد داری که وقت زادن تو           همه خندان بُدند و تو گریان

 آن چنان زی که وقت رفتن تو          همه گریان شوند و تو خندان

بنشینم و صبر پیش گیرم          دنبالۀ کار خویش گیرم

 علمی که حقیقتی است در سینه بُود          در سینه بُود هر آنچه درسی نبُود

صد خانه پر از کتاب کاری ناید          باید که کتابخانه در سینه بُود

   سینه از آتش دل در غم جانانه بسوخت           آتشی بود درین خانه که کاشانه بسوخت

      ساقیا آمدن عید مبارک بادت          وان مواعید که کردی مرود از یادت

آن کسست اهل بشارت که بشارت داند          نکته ها هست بسی محرم اسرار کجاست

     ما نه رندان ریاییم و حریفان نفاق          آن که او عالم سرست بدین حال گواست

غره مشو که مرکب مردان مرد را          در سنگلاخ بادیه پی ها بریده اند  

    نومید مشو که رندان جرعه نوش          ناگه به یک ترانه به منزل رسیده اند 

     کمر کوه کم است از کمر مور اینجا          نا اُمید از در رحمت مشو ای باده پرست

       دلا طمع مبُر از لطف بینهایت دوست          چو لاف عشق زدی سر بباز چابک و چُست

 گر خمر بهشتست بریزید که بی دوست          هر شربت عذبم که دهی عین عذاب است

         خلوت گُزیده را به تماشا چه حاجتست          چون کوی دوست هست به صحرا چه حاجتست

گدای خوی تو از هشت خلد مستغنیست          اسیر عشق تو از هر دو عالم آزادست 

     سر پیوند تو تنها نه دل حافظ راست          کیست آن کش سر پیوند تو در خاطر نیست

 همتم بدرقه راه کن ای طایر قدس          که درازست ره مقصد و من نو سفرم

 دست از طلب ندارم تا کام من بر آید          یا جان رسد به جانان یا جان ز تن برآید

غبار راه طلب کیمیای بهروزیست         غلام دولت آن خاک عنبرین بویم  

           غلام همت آن نازنینم          که کار خیر بی روی و ریا کرد

       غلام همت دُردی کشان یک رنگم          نه آن گروه که ارزق لباس و دل سیهند

         غلام همت آنم که زیر چرخ کبود          ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزادست       

      من از بیگانگان دیگر ننالم          که با من هر چه کرد آن آشنا کرد

به خُلق و لطف توان کرد صید اهل نظر          به بند و دام نگیرند مرغ دانا را          

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است          با دوستان مروت با دشمنان مدارا         

      از آن به دیر مغانم عزیز می دارند          که آتشی که نمیرد همیشه در دل ماست 

     شکوه آصفی و اسب باد و منطق طیر          بباد رفت و ازو خواجه هیچ طرفی نبست

      زاهد ظاهر پرست از حال ما آگاه نیست          در حق ما هر چه گوید جای هیچ اکراه نیست

هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ماست         ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست 

            بندۀ پیر خراباتم که لطفش دائمست          ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست

هر گه که دل به عشق دهی خوش دمی بود          در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست   

     پنج روزی که درین مرحله مهلت داری         خوش بیاسای زمانی که زمان این همه نیست

عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت          که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت    

من اگر خوبم اگر بد تو برو خود را باش          هر کسی آن درود عاقبت آنچه که کشت

وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم           که در طریقت ما کافریست رنجیدن 

شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت          روی مه پیکر او سیر ندیدیم و برفت

گویی از صحبت ما نیک به تنگ آمده بود          باد بربست و بگردش نرسیدیم و برفت

در راه عشق مرحلۀ قرب و بُعد نیست          می بینمت عیان و دعا می فرستمت

    گنج زر گر نبُود کُنج قناعت باقیست         آن که داد به شاهان به گدایان این داد

     هر آنکه جانب اهل خدا نگه دارد          خداش در همه حال از بلا نگه دارد

       با خرابات نشینان ز کرامات ملاف          هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد

     جان بی جمال جانان میل جهان ندارد         هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد

   گفت آسان گیر بر خود کار ها کز روی طبع          سخت می گیرد جهان بر مردمان سخت کوش

      گوش کن پند ای پسر وز بهر دنیا غم مخور          گفتمت  چون دُر حدیثی گر توانی داشت هوش

 بر بساط نکته دانان خودفروشی شرط نیست          یا سخن دانسته گو ای مرد عاقل یا خموش

    خواهی که سخت و سست جهان بر تو بگذرد          بگذر ز عهد سست و سخن های سخت خویش

     در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شمع          شب نشین کوی سربازان و رندانم چو شمع

          صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد           بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد        

صوفی شهر بین که چون لقمه به شبهه می خورد          پاردمش دراز باد آن حیوان خوش علف     

جهان و کار جهان جمله هیچ بر هیچ ست         هزار بار من این نکته کرده ام تحقیق

     تو را چنان که تویی هر نظر کجا بیند          به قدر دانش خود هر کسی کند ادراک

تویی آن گوهر پاکیزه که در عالم قدس          ذکر خیر تو بُود حاصل تسبیح ملک

پای ما لنگ است و منزل بس دراز          دست ما کوتاه و خرما بر نخیل

      یا رب این آتش که در جان منست          سرد کن زانسان که کردی بر خلیل

   فاش می گویم و از گفتۀ خود دلشادم          بندۀ عشقم و از هر دو جهان آزادم

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود          آدم آورد درین دیر خراب آبادم   

      سایه ای بر دل ریشم فکن ای گنج روان          که من این خانه بسودای تو ویران کردم

    این که پیرانه سرم صحبت یوسف بنواخت          اجر صبریست که در کلبۀ احزان کردم

   شکر خدا که هر چه طلب کردم از خدا          بر مُنتهای همت خود کامروان شدم

      ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد          دل رمیده ما را رفیق و مونس شد

به صدر مصطبه ام می نشاند اکنون دوست          گدای شهر نگه کن که میر مجلس شد

نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت          به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد

        شهریاران بود و خاک مهربانان این دیار          مهربانی کی سر آمد شهریاران را چه شد

ای عروس هنر از بخت شکایت منما          حجلۀ حسن بیارای که داماد آمد

           زیر بارند درختان که تعلق دارند          ای خوشا سرو که از بار غم آزاد آمد

نه هر که کلاه کج نهاد و تند نشست          کلاه داری و آیین سروری داند

     تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن          که دوست خود روش بنده پروری داند

    محتسب شیخ شد و فسق خود از یاد ببُرد          قصۀ ماست که در هر سر بازار بماند

        رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند          چنان نماند چنین نیز هم نخواهد ماند

       من ار چه در نظر یار خاکسار شدم          رقیب نیز چنین محترم نخواهد ماند

           ما بدان مقصد عالی نتوانیم رسید          هم مگر پیش نهد لطف شما گامی چند

حافظ هر آن که عشق نورزید و وصل خواست          احرام طوف کعبۀ دل بی وضو ببست   

  حافظ مکن ملامت رندان که در ازل           ما را خدا ز زهد ریا بی نیاز کرد

          حافظ این خرقه بینداز مگر جان ببری          کآتش از خرقه سالوس و کرامت برخاست

        حافظ ز دیده دانۀ اشکی فشان             باشد که مرغ وصل کند قصد دام ما

   حافظ آب رُخ خود بر در هر سُفله مریز          حاجت آن به که بر قاضی حاجات بریم

 حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح           ورنه طوفان حوادث ببرد بنیادت      

  حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج          فکر معقول بفرما گل بی خار کجاست

حافظ طمع مبُر ز عنایت که عاقبت          آتش زند به خرمن غم دود آه تو

حافظ سخن بگوی که بر صفحۀ جهان          این نقش ماند از قلمت یادگار عمر

    دیدی آن قهقهه کبک خرامان حافظ           که ز سر پنجۀ شاهین قضا غافل بود

         میان عاشق و معشوق هیچ حایل نیست          تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز

           ای دوست بپرسیدن حافظ قدمی نه          زان پیش که گویند که از دار فنا رفت   

             نظر پاک تواند رُخ جانان دیدن          که در آیینه نظر جز به صفا نتوان کرد

        سال ها دل طلب جام جم از ما می کرد          و آن چه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد

گوهری کز صدف کون مکان بیرون است          طلب از گم شدگان لب دریا می کرد 

         فیض روح القدس ار باز مدد فرماید          دیگران هم بکنند آن چه مسیحا می کرد

                 نسیم باد صبا دوشم آگهی آورد          که روز محنت و غم رو به کوتهی آورد

       خدا رحمی ای منعم که درویش سر کویت          دری دیگر نمی داند رهی دیگر نمی گیرد

دوش وقت سحر از غُصه نجاتم دادند          وندران ظلمت شب آب حیاتم دادند

بی خود از شعشعۀ پرتو ذاتم کردند          باده از جام تجلی صفاتم دادند

این همه شهد وشکر کز سخنم می ریزد          اجر صبریست کز آن شاخ نباتم دادند

دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند          گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه          چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند

حقا کزین غمان برسد مژده امان           گر سالکی به عهد امانت وفا کند

گر رنج پیش آید و گر راحت ای حکیم          نسبت مکن به غیر که آنها خدا کند

دلا بسوز که سوز تو کار ها بکند            نیاز نیم شبی دفع صد بلا بکند

           بر در شاهم گدایی نکته ای در کار کرد          گفت بر هر خوان که بنشستم خدا رزاق بود

          یاد باد آن که سر کوی توات منزل بود          دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود

 یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد          به وداعی دل غم دیدۀ ما شاد نکرد

        در ازل پرتو حُسنت ز تجلی دم زد          عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

در ازل هر کو به فیض دولت ارزانی بُود          تا ابد جام مرادش همدم جانی بُود  

   خلوت دل نیست جای صحبت اضداد          دیو چو بیرون رود فرشته در آید

         دست از طلب ندارم تا کام من برآید          یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید

نخست موعظه پیر صحبت این حرفست          که از مصاحبت ناجنس احتراز کنید

هر آن کسی که در این حلقه نیست زنده به عشق          بر او نمُرده به فتوی من نماز کنید          

سعی نابُرده در این راه به جایی نرسی          مزد اگر می طلبی طاعت استاد ببر

پند حکیم محض صوابست و عین خیر          فرخنده کسی که به سمع رضا شنید

         دلا در عاشقی ثابت قدم باش          که در این ره نباشد کار بی اجر

    معرفت نیست درین قوم خدایا سببی          تا برم گوهر خود را به خریدار دگر

هر دم از درد بنالم که فلک هر ساعت           کُندم قصد دل ریش به آزار دگر   

   یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور          کلبۀ احزان شود روزی گلستان غم مخور

       بدین سپاس که مجلس منور به دوست          گرت چو شمع جفایی رسد بسوز و بساز

        فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی          که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز

          زمان خوشدلی دریاب دریاب          که دایم در صدف گوهر نباشد   

   بشوی اوراق اگر همدرس مایی          که علم عشق در دفتر نباشد

       وصال او ز عمر جاودان ، به           خداوندا ، مرا آن ده ، که آن به

بیا که دوش به مستی سروش عالم غیب          نوید داد که عام است فیض رحمت او

   در راه عشق وسوسه اهرمن بسی ست          پیش آی و گوش دل به پیام سروش کن

            ز فکر تفرقه باز آی تا شوی مجموع          به حکم آن که چو شد اهرمن ، سروش آمد

   تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی          گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش

     به جز ثنای جلالش مساز ورد ضمیر          که هست گوش دلش محرم پیام سروش

    لطف الهی بکند کار خویش           مژده رحمت برساند سروش

بر سر تربت ما چون گذری همت خواه          که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

  علاء الدین سمنانی

    صد خانه اگر به طاعت آباد کنی          زان به نبُود که خاطری شاد کنی

گر بنده کنی به لطف آزادی را          به زانکه هزار بنده آزاد کنی

ظهیر فاریابی

گر یک نفست به زندگانی گذرد           مگذار که جز به شادمانی گذرد

    زنهار که سرمایه ملکت به جهان          عمرست که چنان کش گذرانی گذرد

هاتف اصفهانی

           دل هر ذره ای که بشکافی          آفتابیش در میان بینی

که یکی هست و هیچ نیست جز او          وحدهُ لا اله الا هُو

وحشی بافقی

رحم بر بلبل بی برگ و بینوا نیست تُرا          التفاتی به اسیران بلا نیست تُرا

           ما اسیر غم و اصلا ً غم نیست تُرا          با اسیر غم خود رحم چرا نیست تُرا

                از زبان تو حدیثی نشنودم هرگز          از تو شرمندۀ یک حرف نبودم هرگز

                 از جفای تو من زار چو رفتم ، رفتم          لطف کن لطف که این بار چو رفتم ، رفتم

شهاب اصفهانی

    عید آمد و زیبا شد باغ از پس زشتی          پوشید چمن بر تن دیبای بهشتی

پوریای ولی

                  افتادگی آموز اگر تشنۀ فیضی          هرگز نخورد آب زمینی که بلند است

سنایی

   هر کسی از رنگ گفتاری بدین ره کی رسد             درد باید مرد سوز و مرد باید گام زن

خواجوی کرمانی

          درهنر کوش گر سری داری          که رسی از هنر به سرداری

خیام

باری چو فسانه می شوی ای به خرد          افسانه نیک شو نه افسانه بد

ابن نصوح

دل بر رباط کهنه دنیا چه می نهی          کی در چنین خرابه مسافر مُقام کند ؟

هر دل که سراسیمه آن زلف دوتا نیست          هیچش خبر از حال من بی سر و پا نیست

کمال خُجندی

زاهدا دعوت مکن ما را به فردوس برین          کآستان همت صاحبدلان زان برترست

خواجه نصیرالدین طوسی

         اندر ره معرفت بسی تاخته ام          وندر صف عارفان سرافراخته ام

چون پرده ز روی دل برانداخته ام          بشناخته ام که هیچ نشناخته ام

نظامی

چو می خواهی که یابی روی درمان          مکن درد از طبیب خویش پنهان

شیخ بهایی

    گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد          یعنی که تُرا می طلبم خانه به خانه

همای شیرازی

             عاشق بی دل کجا با خلق عالم کار دارد          بگذرد از هر دو عالم هر که عشق یار دارد

کار ما عشق است و مستی ، نیستی در عین هستی          بگذرد از خودپرستی هر که با ما کار دارد

اقبال لاهوری

بر درت جانم ، نیاز آورده است          هدیه سوز و گداز آورده است

تا توانی با جماعت یار باش          رونق هنگامه احرار باش

     هستی مسلم ز آیین است و بس          باطن دین نبی ، این است و بس

نیست از روم و عرب ، پیوند ما          نیست پابند  نسب ، پیوند ما 

         مسلم از سر نبی ، بیگانه شد          باز این بیت الحرم بت خانه شد

   زندگی ، در صدف خویش گهر ساختن است          در دل شعله ، فرو رفتن و نگداختن است

       چون چراغ لاله سوزم ، در خیابان شما          ای جوانان عجم ، جان من و جان شما

غوطه ها زد در ضمیر زندگی ، اندیشه ام          تا بدست آورده ام افکار پنهان شما

             قوت افرنگ ، از علم و فن است          از همین آتش ، چراغش روشن است

           ای ترا حق ، خاتم اقوام کرد          بر تو هر آغاز را ، انجام کرد

            از ستایش گستری ، بالاترم          پیش هر دیوان ، فرو ناید سرم

           از سخن ، آیینه سازم کرده اند          وز سکندر ، بی نیازم کرده اند

                زنده را نفی تمنا ، مُرده کرد          شعله را نقصان سوز ، افسرده کرد

         عشق را از تیغ و خنجر ، باک نیست         اصل عشق از آب و باد و خاک نیست

  رشتـۀ وحدت ، چو قوم از دست داد         صد گره ، بر روی کار ما فتاد

 ما پریشان در جهان ، چون اختریم          همدم و بیگانه از یک دیگریم

 

 

گزیده ای از اشعار بزرگان ادب پارسی

َپند نامه

گزیده ای از اشعار بزرگان ادب پارسی

        نثر و نظم کهن پارسی چون گلزاری سرسبز و پر گل است که وقتی همچو منی شیدا مدهوش سرگشته در آن می گردم حیفم می آید که دست چینی از آن را گردآوری نکنم و در موقع نیاز، به گلچین خود مراجعه نکنم .

         در حین مطالعه منظومه ها و خواندن اشعار زیبایی از بزرگان دانش و ادب پارسی به مطالب و پند های زیادی بر خورده ام که دارای محتوای سترگ و مفاهیم والایی هستند و حکایت از معانی بلند و اندیشه والای شعراء و آفرینندگان و ستارگان آسمان ادب پارسی می کند ، آنچه که ذیلا ً آمده بخش اندکی از گلچین من و ذره ای از دریای بیکران ادبیات پارسی است که سخت به دل این رهجوی بوستان زیبای زبان و ادب پارسی نشسته و آن را تحت عنوان " پند نامه " تقدیم کرده ام .

        مطمئنا ً در این دریا پر گهر ، مروارید های بسیار نهفته در صدف دیگری نیز وجود دارد ، اما سعی کرده ام مطالب گردآوری شده را مناسب با حوصله خوانندگان و بضاعت اندک این حقیر در این گلچین فراهم نمایم ، امید است این برگزیده اشعار و شاه بیت های حاضر آرایه ای برای این وبلاگ و مورد استفاده خوانندگان آن قرار گیرد ، باشد که آنچه بر دل این حقیر تاثیرگذار بوده سبب صفای باطن و تغییر در روحیات و تاثیر بر خاطر شما عزیزان گردد .

        این نکته مهم نیز گفتنی است که شاید سلیقه حقیر در گزینش اشعار ذیل به ذائقه برخی خوش نیاید   چنانکه یکی از بازدیدکنندگان وبلاگ من ، به دلیل عدم مطابقت محتوای سروده هایم با سلایق ایشان ، به جای اظهار نظر در مورد آنها ، اقدام به هتاکی و سخنانی سخیف و به دور از ادب ، در بخش نظر خود را بدهید  ، کرده بود که به این دوست محترم باید از قول لسان الغیب حافظ شیرازی عرض کنم :

 چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست         سخن شناس نه ای جان من خطا اینجاست

مولوی

        جز من اگرت عاشق شیداست ، بگو          ور میل دلت به جانب ماست ، بگو 

                 ور هیچ مرا در دل تو جاست ، بگو          گر هست ، بگو ! نیست ، بگو ! راست بگو !

              نکته یی کان جست ، ناگه از زبان           همچو تیری دان که آن جست ، از کمان

     ز منزلات " هوا " گر برون نهی قدمی            نزول در حرم " کبریا " توانی کرد

           محرم این هوش جز بی هوش نیست             مر ، زبان را مشتری جز گوش نیست

روز ها فکر من این است و همه شب سخنم           که چرا غافل از احوال دل خویشتنم

ز کجا آمده ام ، آمدنم بهر چه بود!         به کجا می روم آخر، ننمایی وطنم!

بند بگسل باش ، آزاد ، ای پسر          چند باشی ، بند سیم و بند زر !

     آینه ت دانی چرا غماز نیست ؟          زانکه زنگار از رخش ممتاز نیست

         از خدا جوییم ، توفیق ادب           بی ادب محروم شد از لطف رب

علت عاشق ، ز علت ها جداست          عشق ، اسطرلاب اسرار خداست

گفت پیغمبر که هر کو سر نهفت          زود گردد با مراد خویش جفت

   وعده اهل کرم نقد و روان         وعده نا اهل شد رنج روان

عشق هایی کز پی رنگی بود          عشق نبود عاقبت ننگی بود

این جهان کو هست و فعل ما ندا          سوی ما آید ندا ها را صدا    

      چون ، بسی ابلیس آدم روی هست          پس به هر دستی ، نشاید داد دست  

آتش ار چه سرخ رویست از شرر          تو ز فعل او سیه کاری نگر 

 چون که گل بگذشت و شد گلشن خراب          بوی گل را از که یابیم ، از گلاب 

                خاتم  ِ ملک سلیمانست ، علم          جمله عالم صورت و جانست ، علم   

          چون قلم از باد بُد ، دفتر ز آب          هر چه بنویسیم ، فنا گردد شتاب

           باد در مردم ، هوا و آرزوست          چون هوا بگذاشتی ، پیغام اوست

      از درم ها ، نام شاهان برکنند           نام احمد ، تا ابد بر می زنند

     لیک چون ، در رنگ گم شد ، هوش تو         شد ز نور ، آن رنگ ها ، روپوش تو

  مرغ بی وقتی ، سرت باید برید           عذر احمق را نمی شاید شنید

 پس زبان محرمی ، خود دیگر است          همدلی ، از همزبانی بهتر است

از کرم دان ، این که می ترساندت          تا به مُلک ایمنی ، بنشاندت

   هر کسی از ظن خود شد ، یار من           از درون من ، بجُست اسرار من

       زاهد بودم ، ترانه گویم کردی           آشفته و مست کو به کویم کردی

     سجاده نشین با وقاری بودم           بازیچه کودکان کویم کردی

سعدی

همه تخت و ملکی پذیرد زوال         به جز ملک فرمانده لایزال

   کسی نیک بیند به هر دو سرای        که نیکی رساند به خلق خدای

         خدا را بر آن بنده بخشایش است        که خلق از وجودش در آسایش است

    به نزد من آن کس ، نکو خواه توست         که گویت فلان "خار" در راه توست

چو فرهاد از جهان ، سعدی به تلخی مرود اما          ولیکن شور شیرینش بماند تا جهان باشد

         مردی نه به قوت است و شمشیر زنی          آن است که جوری ، که توانی ، نکنی

                   ترسم نرسی به کعبه ، ای اعرابی          کاین ره که تو می روی ، به ترکستان است

                 زر چه باشد که نثار قدم دوست کنم          سر و جان را نتوان گفت که مقداری هست

    چو آزاده مردم ، به نانی بساز          به آزادگی ، با جهانی بساز

      مشقت نیرزد ، جهان داشتن          گرفتن به شمشیر و بگذاشتن

               میازار موری که دانه کش است          که جان دارد و جان شیرین خوش است

                    ولیکن خداوند ِ بالا و پست         به عصیان در ِ رزق ، بر کس نبست

      پرستار امرش ، همه چیز و کس          بنی آدم و مرغ و مور و مگس

     به درگاه ِ لطف و بزرگیش بر          بزرگان نهاده بزرگی ز سر

          به امرش ، وجود از عدم ، نقش بست          که داند جز او ، کردن از نیست ، هست

          کسی را در این بزم ، ساغر دهند          که داروی بی هوشی اش ، در دهند

        یکی ، باز را ، دیده بر دوختست          یکی دیده ها باز و ، پر سوختست

      به پای طلب ، ره بدانجا بری          وز آنجا ، به بال محبت پری

        شنیدم ، که در روز بیم و امید          بدان را ، به نیکان ببخشد کریم

  جهانت به کام و فلک یار باد           جهان آفرینت نگهدار باد

       غم از گردش روزگارت مباد          وز اندیشه بر دل غبارت مباد

به دانش بزرگ و به همت بلند          به بازو دلیر و به دل هوشمند

به دست کرم ، آب دریا ببُرد          به رفعت ، محل ثریا ببُرد

مقیمش در انصاف و تقوی بدار          مُرادش به عقبی و دنیا ، بر آر

تو هم گردن از ، حُکم داور مپیچ         که گردن نپیچد ، ز حکم تو هیچ

           مکن تا توانی دل خلق ریش          و گر می کنی ، می کنی بیخ خویش

     مروت نباشد ، بدی با کسی          کزو نیکویی دیده باشی ، بسی

 بر آن باش تا هر چه نیت کنی          نظر در صلاح ِ رعیت کنی

الا تا نپیچی ، سر از عدل و رای          که مردم ز رأیت نپیچند ، پای

      چراغی که ، بیوه زنی برفروخت          بسی دیده باشد ، که شهری بسوخت

     بد و نیک ِمردم چو می بگذرند          همان به ، که نامت به نیکی برند

  خدا ترس را ، بر رعیت گمار          که معمار مُلکست پرهیزگار

بد اندیش تست ، آن و خونخوار خلق          که نفع تو جوید ، در آزار خلق  

        ریاست ، به دست کسانی خطاست          که از دستشان ، دست ها بر خداست 

               نکو کار پرور ، نبیند بدی          چو بد پروری ، خصم جان ِ خودی

   مکافات موذی ، به مالش مکن          که بیخش برآورد باید ، ز بُن

        سر گرگ ، باید هم اول بُرید          نه چون گوسفندان مردم ، درید

          خدا ترس باید ، امانت گذار          امین کز تو ترسد ، امینش مدار

           امین باید ، از داور اندیشناک          نه از رفع دیوان و زجر و هلاک

       چو بذل تو کردم جوانی خویش          به هنگام پیری مرانم ز خویش

       یکی را معزول کردی ز جاه          چو چندی برآید ببخشش گناه

            درشتی و نرمی به هم در ، بهست          چو رگ زن که جراح و مرهم نهست

  جوانمرد و خوشخوی و بخشنده باش          چو حق با تو باشد تو بخشنده باش

  نیامد کس اندر جهان ، کو بماند          مگر آن ، کزو نام نیکو بماند

 هر آن کو نماند از پی اش یادگار          درخت وجودش نیاورد بار

چو خواهی که نامت شود جاودان          مکن نام نیک بزرگان نهان

همین کام و ناز و طرب داشتند          به آخر برفتند و بگذاشتند

          یکی نام نیکو ببُرد از جهان           یکی رسم بد ماند از او جاودان

      به رسم رضا مشنو ایذای کس          وگر گفته آید به غورش برس

         گنهکار را عُذر نسیان بنه          چو زنهار خواهند ، زنهار ده

             گر آید گنهکار اندر پناه          نه شرطست کشتن به اول گناه

     چو باری بگفتند و نشنید پند          بده گوشمالی به زندان و بند

   چو خشم آیدت بر گناه کسی          تأمل کنش در عقوبت بسی

که سهلست لعل بدخشان شکست          شکسته نشاید دگر باره بست

   به عقلش بباید نخست آزمود          به قدر هنر پایگاهش فزود

         به ایام تا بر نیاید بسی           نشاید رسیدن به غور کسی

           میازار پرورده خویشتن          چو تیر تو دارد به تیرش مزن

         کنون تا یقینت نگردد گناه          به گفتار دشمن گزندش مخواه

     دلست ای خردمند زندان راز          چو گفتی نیاید به زنجیر باز

مرا چون بود دامن از جرم پاک           نباشد ز خبث بد اندیش باک

          بمُرد ، از تهی دستی آزاد مرد          ز پهلوی مسکین ، شکم پُر نکرد

            مروت نباشد بر افتاده زور          برد مرغ دون دانه از پیش مور

         اگر زیر دستی برآید ز پای          حذر کن ز نالیدنش بر خدای

           چو شاید گرفتن به نرمی دیار          به پیکار ، خون از مشامی میار

   به مردی ، که مُلک سراسر زمین          نیرزد که خونی چکد بر زمین

     طمع بند و دفتر ز حکمت بشوی          طمع بگسل و هر چه دانی بگوی

 نخواهی که باشد ، دلت دردمند          دل دردمندان ، بر آور ز بند

       چو بیند کسی زهر در کام خلق          کی اش بگذرد آب نوشین به حلق

خُنک آن که آسایش مرد و زن          گزیند بر آسایش خویشتن

     طریقت به جز خدمت خلق نیست          به تسبیح و سجاده و دلق نیست

    قدم باید اندر طریقت نه ، دَم          که اصلی ندارد دَم بی قدم

         بدین پنج روز ِ اقامت مناز          به اندیشه ، تدبیر رفتن بساز

     بزرگان مسافر به جان پرورند          که نام نکویی به عالم برند 

        تبه گردد آن مملکت عنقریب          کزو خاطر آزرده آید غریب

      غریب آشنا باش و سیاح دوست          که سیاح ، جلاب نام نکوست

       نکو دار ضیف و مسافر عزیز          وز آسیبشان برحذر باش نیز

      وزان کس که خیری بماند روان          دمادم رسد رحمتش بر روان

          یکی را که سعی قدم پیش تر          به درگاه حق منزلت بیش تر

      کرم کن که فردا که دیوان نهند          منازل به مقدار احسان دهند

            ید ظلم جایی که گردد دراز          نبینی لب مردم از خنده باز

               نگویم فضیلت نهم بر کسی          چنان باش با من که با هر کسی

      تو با آن که من دوستم دشمنی          نه پندارمت دوستدار منی

             عدو را به کوچک نباید شُمرد          که کوه کلان دیدم از سنگ خرد

           دل دوستان جمع بهتر که گنج          خزینه تهی به که مردم به رنج

         من از بینوایی نیم روی زرد          غم بینوایان رُخم زرد کرد

                      نخواهد که بیند خردمند ریش          نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش

               از آن اهل دل در پی هر کسند          که باشد که روزی به مردی رسند

                برند از برای دلی بار ها          خورند از برای گلی خار ها

               مسوزان درخت گل ، در خزیف         که در نو بهارت نماید ظریف    

               زر از بهر خوردن بود ای پدر         برای نهادن چه سنگ و چه زر

یکی تخم در خاک از آن می نهد          که روز فرو ماندگی بر دهد

     بر انداز بیخی که خار آورد          درختی بپرور که بار آورد

            جفا پیشگان را بده سر به باد          ستم بر ستم پیشه عدل است و داد

         ز ابلیس هرگز نیاید سجود          نه از بد گهر نیکی آید وجود

 یکی را که سرخوش بُود ، با یکی          نیازارد از او ، به هر اندکی

          اگر ژاله هر قطره ای دُر شدی          چو خر مُهره بازار از او پُر شدی

            توان از کسی دل بپرداختن          که دانی که بی او توان ساختن

                توقع مدار ای پسر گر کسی          که بی سعی ، هرگز به جایی رسی

            مبر آبروی برادر به کوی          که دهرت نریزد به شهر آبرو

       نشاید هوس باختن ، با گلی          که هر بامدادش ، بُود بلبلی

       نکو کاری از مردم نیک رای          یکی را به ده می نویسد خدای

تو نیز ای عجب هر که را یک هنر          ببینی زده عیبش اندر گذر  

   نه یک عیب او را به انگشت پیچ          جهانی فضیلت برآور به هیچ

           نکو سیرت بی تکلف برون          به از "نیکنام" خراب اندرون

             نکو نام را کس نگیرد اسیر          بترس از خدا و نترس از امیر

            هر آن که جانب اهل خدا نگهدارد          خداش در همه حال از بلا نگهدارد

           هرگز وجود حاضر و غایب شنیده ای          من در میان جمع و دلم جای دیگرست

          گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم          و گر ز دست نیاید چو سرو باش آزاد

      چو پرده دار ، به شمشیر می زند همه را          کسی مقیم  ِ حریم  ِ حرم نخواهد ماند

            بدین رواق زبرجد ، نوشته اند به زر          که جز نکویی اهل  ِ کرم نخواهد ماند

                 کمال سر محبت بین ، نه نقص گناه          که هر که بی هنر افتد ، نظر به عیب کند

  پرتو خورشید عشق بر همه یکسان بتافت          سنگ به یک نوع نیست ، تا همه گوهر شود

     خلوت گزیده را به تماشا چه حاجت است          چون کوی دوست است ، به صحرا چه حاجت است

رازی که بر غیر نگفتیم و نگوییم          با دوست بگوییم که او محرم راز است

 به خُلق و لطف توان کرد ، صید اهل نظر          به بند و دام نگیرند ، مرغ دانا را             

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است          با دوستان مُروت ، با دوشمنان مدارا          

 ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم          جامه ی کس سیه و دلق خود ارزق نکنیم

نکویی کن امسال چون دِه تو راست          که سال دگر ، دیگری دهخداست         

شب فراق که داند که تا سحر چند است          مگر کسی که ، به زندان عشق در بند است

مردی نه به قوت است و شمشیر زنی          آن است که جوری که توانی ، نکنی      

چو عشق آمد از عقل ، دیگر مگوی          که در دست چوگان ، اسیر است گوی 

      تعلق حجاب است و بی حاصلی          چو پیوند ها بگسلی ، واصلی          

   ز خاک آفریدت خداوند پاک          پس ای بنده افتادگی کن چو خاک

بلندی از آن یافت ، کو پَست شد          در نیستی کوفت ، تا هَست شد  

  همی تا برآید به تدبیر ، کار          مدارای دشمن ، به از کارزار

چو نتوان عدو را به قدرت شکست          به نعمت ، بباید در فتنه بست       

تو هم جنگ را باش چون کینه خاست          که با کینه ور مهربانی خطاست       

        در آرند بنیاد رویین ز پای          جوانان به نیروی و پیران به رای

 کسی خُسبد آسوده ، در زیر گل          که خُسبند از او مردم ، آسوده دل

کسی گوی دولت ز میدان رُبود          که در بند ِ آسایش خلق بود    

تنی زنده دل ، خُفته در زیر گل          به از عالِم زنده یی ، مرده دل

   دل زیر دستان ، نباید شکست          مبادا که روزی شوی زیر دست

       خدا ار به حکمت ببندد دری          به رحمت گشاید در دیگری     

نخواهی که نفرین کنند از پس ات          نکو باش تا بد نگوید کست     

 چه نیکی طمع دارد آن بی صفا          که باشد دعای بدش در قفا   

         تو هرگز رسیدی به به فریاد کس          که می خواهی امروز فریادرس !     

            اگر بد کنی چشم نیکی مدار          که هرگز نیارد گز ، انگور بار

          رطب ناورد چوب خرزهره بار          چه تخم افکنی بر همان چشم دار

        نترسی که پاک اندرونی شبی          برآرد ز سوز جگر یا ربی

           نصیحت که خالی بود از غرض          چو داروی تلخ است دفع مرض

   جهان ای پسر ملک جاوید نیست          ز دنیا وفاداری امید نیست

   کسی زین میان گوی دولت ربود          که در بند آسایش خلق بود

            بر مرد هوشیار ، دنیا خس است          که هر مدتی جای دیگر کس است

              چنین است گردیدن روزگار          سبک سیر و بد عهد و ناپایدار

           چنین گفت فرزانه هوشمند          که دانا نگوید سخن ناپسند

       چو زورآوران خود نمایی مکن          بر افتاده زور آزمایی مکن

                 چو بیداد کردی توقع مدار         که نامت به نیکی رود در دیار

         به دروازه مرگ چون در شویم          به یک هفته با هم برابر شویم

           منه دل بر این دولت پنج روز          به دود دل خلق خود را مسوز

           غم و شادمانی نماند ولیک          جزای عمل ماند و نام نیک

               کرم پای دارد نه دیهیم و تخت          بده ، کز تو این ماند ای نیک بخت

               مکن تکیه بر ملک و جاه و حشم          که پیش از تو بودست و بعد از تو هم

               نگین خصلتی دارد ای نیکبخت          که در موم گیرد نه در سنگ سخت

             گرچه تو امیر و ما اسیریم          گرچه تو بزرگ و ما حقیریم

            گرچه تو غنی و ما فقیریم          دلدلاری دوستان ثواب است

      بزرگان نکردند در خود نگاه          خدا بینی از خویشتن بین مخواه

جدایی تا نیفتد دوست قدر دوست کی داند          شکسته استخوان داند بهای مومیایی را

    دوست نزدیکتر از من به منست          وینت مشکل که من از وی دورم

چه کنم با که توان گفت که او          در کنار من و من محجورم

طریقت به جز خدمت خلق نیست          به تسبیح و سجاده و دلق نیست

          نابُرده رنج گنج میسر نمی شود           مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

ز درگه کرمت روی ناامیدی نیست          کجا رود مگس از کارگاه حلوایی

نگهدار فرصت که عالم دمی است          دمی پیش دانا به از عالمی است

 

 

سلامت روان و بدن با روش پزشكي EFT

سلامت روان و بدن با روش پزشكي EFT

         به گفته برخي روانشناسان كيفيت زندگي افراد مستقيما ً با سلامتي روحي آنان ارتباط دارد ، بدين جهت افراد به دنبال يافتن روش هاي كارآيي هستند كه بتواند بهترين ، موثرترين و سريع ترين وسيله را براي آسودگي دائم از احساسات ناخوشايند مانند : افسردگي ، احساس گناه ، خشم ، غم ، اختلال رواني ناشي از خاطره تروما فراهم آورند .

         روانشناسان بر اين باورند كه علت اصلي همه احساسات ناخوشايند در سيستم انرژي بدن قرار دارد ، بدن طبيعتي الكترونيك دارد ، كافي است پاي خود را روي فرش بكشيد و سپس هنگام لمس قطعه فلزي تخليه الكترويسته ساكن را از انگشتان خود ببينيد يا از طريق نوار هاي الكترو آنسفالوگرافي و الكتروكارديوگرافي كه فعاليت هاي الكتريكي مغز و قلب را ثبت مي كنند ، اين فرايند را مشاهده نمايند .

         چيني ها پنج هزار سال پيش سيستم جريان انرژي بدن را كشف كردند انرژي كه در بدن جريان دارد و به چشم ديده نمي شود و بدون ابزار پيشرفته قابل مشاهده نيست .اين كشف پايه طب سوزني ، طب فشاري و طيف گسترده اي از روش هاي درمانگر امروزي شد . انرژي كه در بدن جريان دارد و به چشم ديده نمي شود و بدون ابزار پيشرفته قابل مشاهده نيست .

         EFT  روشي است كه بر جريان انرژي بدن به سادگي و با زدن ضربات ملايم به نقاط انتهاي انرژي ، تغييرات شگرفي را در وضع سلامتي روحي و جسمي فرد پديد مي آورد و ناراحتي هاي ناشي از اختلال انرژي را از بين مي برد .

         برخي افراد با خاطرات ناگوار اذيت  شده و سيستم انرژي بدن آنها مختل و متمايل به عدم تعادل مي شود كه با زدن چند ضربه ملايم به طرز مناسب سيستم متعادل شده و آرامش جاي احساسات ناخوشايند را مي گيرد . همه احساسات ريشه مشتركي دارند ،  اختلالات در سيستم انرژي بدن مي توانند به شيوه هاي مشابهي بهبود يابند دستور اساسي به عنوان زير بنا براي تمامي فرايند هاي درمان به كار گرفته مي شود كه شامل اجزاء زير است :

         تصحيح :

قبل از اقدام به برطرف كردن اختلالات سيستم انرژي  ، از درستي قطبيت آن اطمينان يابيد زيرا سيستم انرژي مي تواند به نحوي در معرض تداخل الكتريكي قرار گيرد و از ايجاد تعادل به وسيله ضربه زدن ملايم ممانعت به عمل آورد ، بر طرف كردن تداخل كار تصحيح است ، ممانعت ناشي از تداخل به صورت قطبيت معكوس سيستم انرژي ظاهر مي شود نام رسمي آن وارونگي رواني است ، وارونگي رواني اغلب از افكار منفي و مايوس كننده اي كه ناخودآگاه هستند ، پديد مي آيد و هرگونه تلاش براي درمان را خنثي مي كند ، پس آنرا بايد تصحيح كرد .

                كار تصحيح دو قسمت دارد :

         1 – اين جمله تاكيدي را سه بار بگوييد " با وجود اين كه دچار مشكل ............. ( استرس ‌، ترس ، وحشت از ... ، سر درد ، خشمگين بودن ، گرفتگي عضله گردن ، كابوس ، تمايل به مواد مخدر ، ترس از مار ، افسردگي ، يا خلاصه اي از مشكل مورد نظر را بگوييد ، ... ) هستم ولي عميقا ً و كاملا ً شخصيت خود را قبول مي كنم .

         مهم نيست جمله تاكيدي را قبول داشته باشيد ، فقط لازم است آن را بگوييد ، هر چند بهتر است با صداي بلند و با احساس و مؤكد بگوييد ولي اگر عادي و زير لب و درد دل گونه گفته شود ، اثربخش بوده و كارآيي دارد .

         2 – هم زمان با جملات تاكيدي بايد نقطه دل ريش را ماليده يا اين كه بر روي نقطه ضربه كاراته ضربات ملايمي زده شود .

         نقاط دل ريش در بدن :

         پايين گلو ، فرو رفتگي بالاي جناق سينه حدود هفت سانتي متر به پايين و كمي بيش از هشت سانتي متر به سمت چپ يا راست ، اگر در اين محدوده در دايره اي به قطر پنج سانتي متر با نوك انگشتان خود فشار وارد كنيد نقطه دل ريش را مي يابيد ، چند بار ماليدن اين نقطه هم زمان با گفتن جمله تاكيدي موجب مي شود ماده لنفاوي جمع شده و متراكم در اين قسمت كاملا ً پخش شده و از آن پس احساس دل ريشي نخواهيد داشت .   

         نقطه ضربه كاراته :

         نقطه گوشتي خارج از هر يك از دست ها بين مچ تا انگشت كوچك است ، محلي كه ضربه كاراته را بر روي آجر وارد مي كنيد ، با نوك انگشت اشاره و مياني دست ديگر ، ضربات نسبتا ً محكمي به نقطه ضربه كاراته وارد كنيد .

         " تاثير نقطه دل ريش كمي بيش از نقطه ضربه كاراته است . "    

         شروع كار

         در حالي كه نقطه دل ريش را مي ماليد يا به نقطه ضربه كاراته ضرباتي را مي زنيد ، جملات تاكيدي را سه بار به صورت مواكد تكرار كنيد .

         ضربات را محكم وارد كنيد اما نه آنقدر كه منجر به كبودي يا صدمه گردد .

         بر روي هر نقطه انرژي هفت بار ضربه بزنيد ، اگر نقاط ضربه در دو طرف بدن هستند مهم نيست به كدام طرف ضربه بزنيد .

         نقاط ضربه

         مسير هاي انرژي داراي نقاط انتهايي نزديك سطح بدن هستند ، فقط كافي است كه به يكي از نقاط انتهايي ضربه بزنيد تا اختلالات از بين برود .

         - ابتداي ابرو ، بالاي بيني كمي متمايل به طرفين

         - روي استخوان كناري چشم

         - بر روي استخوان زير چشم ، حدود سه سانتي متر زير حدقه چشم

         - بر روي سطح كوچك بين بيني و لب بالايي

         - در وسط فاصله بين چانه و لب پايين

         - محل اتصال استخوان ترقوه و دنده فوقاني حدود 5/2 سانتي متر به طرفين ، پايين تر از گودي گردن

         - در كنار بدن در مردان ، همتراز با نوك سينه و در زنان ده سانتي متر پايين تر از زير بغل

         -  5/2 سانتي متر زير نوك سينه در مردان ، محل اتصال بخش زيرين سينه در زنان

         - لبه بيروني انگشت شست ، همتراز با انتهاي ناخن

         - كنار انگشت اشاره سمت روبروي شست ، همتراز با انتهاي ناخن

         - كنار انگشت مياني ، سمتي كه به شست نزديكتر است ، همتراز با انتهاي ناخن

         - بخش دروني انگشت كوچك سمتي كه به شست نزديكتر است ، .همتراز با انتهاي ناخن

         - نقطه ضربه كاراته ، قسمت گوشت آلود دست بين مچ تا انتهاي انگشت كوچك

         روش 9 گاموت

         هدف از آن تمركز بيشتر مغز است و انجام فرايند 10 ثانيه اي كه شامل 9 فعاليت از طريق چرخاندن چشم ها و زمزمه كردن و شمارش است كه همزمان ضربات ملايم و پيوسته اي بر روي يكي از نقاط انرژي بدن زده مي شود .

         ابتدا بايد نقطه گاموت را يافت ، اين نقطه بر پشت هر دو دست با فاصله حدود 5/1 سانتي متر از مفاصل ابتداي انگشتان حلقه و كوچك قرار دارد ، سپس بايد ضربات پيوسته ملايمي روي نقطه گاموت زد و 9 كار را انجام داد .

         الف – چشم ها را ببنديد .

         ب – چشم ها را باز كنيد .

         ج – در حالي كه سر ثابت است به طرف پايين و راست نگاه كنيد .

         د – در حالي كه سر ثابت است به طرف پايين و چپ نگاه كنيد .

         ه – چشم ها را در جهت عقربه ساعت بچرخانيد .

         و – چشم ها را در جهت عكس عقربه ساعت بچرخانيد .

         ز – آهنگي را به مدت دو ثانيه زمزمه كنيد . " مثلا ً تولدت مبارك "

         ح – از يك تا پنج را به سرعت بشماريد .

         ط – آن آهنگ را دو ثانيه ديگر زمزمه كنيد .

         پيشنهاد مي شود كارهاي نه گانه به ترتيب خاص خود باشد اما اگر ترتيبش را بر هم بزنيد به شرط اين كه 9 كار را پشت سر هم انجام دهيد و بند هاي ز ، ح ، ط  را پشت سر هم انجام دهيد اشكالي ندارد ، اگر در مقابل آهنگ مقاومتي وجود دارد مي توان آهنگ ديگري را زمزمه كرد .

         مراحل

         مشابه مراحل قبلي است حدود هفت بار بر هر يك از نقاط انرژي ضربه بزنيد و در همان حال عبارت يادآوري تاكيدي را در هر نقطه تكرار كنيد .

         به كاربردن EFT  ساده است كافي است دستور اساسي يك دقيقه اي را به همراه جمله تاكيدي تصحيح و عبارت يادآوري به سوي مشكل خود جهت گيري نماييد ، سپس آنقدر آن را تكرار كنيد تا مشكل از بين برود ، به كمك اين فرايند ساده با پشتكار مي توانيد سيستم خود را مجددا ً سازماندهي كنيد .

         توجه داشته باشيد كه هرگاه چند جنبه در يك مشكل روحي وجود داشته باشند تا وقتي كه با استفاده از دستور اساسي شدت تمامي جنبه ها به صفر نرسيده باشد احساس آسودگي بوجود نخواهد آمد ، اگر مثلا ً همزمان دچار سر درد ، دندان درد و دل درد باشيد تا وقتي كه هر سه مورد از بين نرفته باشند احساس سلامتي نخواهيد كرد .

         بهتر است كه هر گاه مي توانيد فقط بر روي يك موضوع كار كنيد ، زيرا گاهي گردآوري مشكلات خاص مانع پيشرفت EFT  مي شود ، اگر مشكلات را به وقايع خاص تقسيم كنيد در همان ابتداي كار متوجه پيشرفت خود خواهيد شد ، زيرا به اين طريق علت اصلي هدف گيري شده و مؤثرتر خواهد بود .

         نبايد از EFT  در مورد بيماري هاي رواني شديد يا هر چيز ديگري استفاده كنيد ، مگر اين كه به خوبي آموزش ديده و واجد شرايط باشيد .

         نتايج EFT  معمولا ً دائمي هستند ، از لحاظ EFT  شدت مشكل يا طول مدت آن اهميت ندارد ، علت هميشه اختلال در سيستم انرژي است و آسودگي صرف نظر از شدت مشكل ، با استفاده از پشتكار و دستور اساسي به دست مي آيد .

         توجه داشته باشيد EFT  هيچگاه پيشنهاد نمي كند بدون مشورت با پزشك معالج استفاده از دارو را قطع كرد ، اما در كنار دارو با اين روش به طور مداوم و همزمان مي توان مشكل را رفع نمود .

               

 

منبع :

         EFT روشي براي آسودگي روح و جسم ؛ گري كريك مترجم فرهاد فروغمند

گردآورنده : بهروز سروش نيا

اشتیاق رنگی

اشتياق رنگي

رنگ ها هر يك چه معني  مي دهند              

   شور و شوقي در دل و فكر    مي نهند

      سنگ  و  آب  و    چرخش  رنگين كمان            

          قدرت حق    رنگ كرده        اين جهان

            رنگ آبي ،         رنگ آب   و    آسمان            

               پاكي و آزادگي را                  پاسبان

                  رنگ سرد   و   رنگ گرم   در يك   زمان           

                     جمع ،  اما نكته ها            در آن نهان

                          رنگ زرد             همرنگ نور كهكشان            

                              روشني هاي جهان را           آن نشان

                                 مهر و كينه ، خشم  و   نفرت سركشان           

                                    خفته  در معني رنگي           بي گمان

                                        رنگ قرمز     رنگ خون  و   لاله ها ست            

                                           يادمان  عشق و درد        و ناله ها ست

                                                گنبد سبز پيمبر     قبله گاه    مسلمين            

                                                    پرچم عمار و حيدر     پوشش ابن امين

                                                         رنگ سبز   با         سبزي روي  زمين            

                                                               داده ما را         وعده ي  عصري نوين

                                                                     رنگ مشكي رنگ ماتم رنگ    مرگ              

                                                                         قطع هستي ، قطع شاخ    و قطع برگ

                                                                            پردة شب پوشش افعال زاهد مي شود           

                                                                                  همدمي در آخرت همراه و شاهد مي شود

                                                                             در سپيدي صلح و سازش باقي است            

                                                                          شهد مهر در جام يار    و ساقي است

                                                                       اي خدا    من  چرا          پنداشتم ؟ !           

                                                                    جاي ديگر ديدم               و  برداشتم

                                                                 روزگاري    جايگاهي              داشتم            

                                                              در خيالم تخم               ايمان كاشتم

                                                          قربت كوي تو در سر          ، داشتم            

                                                     مي پريدم گر           كمي  پر  داشتم

                                                  گاه گاهي چشم خود تر      ، داشتم            

                                             ساده راه وصل تو                 انگاشتم

                                         ذكر و يادت    را كه          باور داشتم              

                                     كرنش جز بر تو            كفر پنداشتم

                                  از تولد     تا دم حاضر              ، خدا              

                              خار بوده ،      داشت و  هم برداشتم

                           پشت سر اكنون ، كمي  تاريكي است               

                        پيش رو   سختي  و هم باريكي است

                     گرد پيري ، حسرتم  ،   سرمايه    شد               

                   آه بر دوران ماضي              مايه شد

                 در لباس زهد ، تقوا       ، گم شده               

             سيره اي مجهول        در مردم شده

          نانجيبي ، مكر و حيله       ، دلبري               

      نخوت و مردم فريبي       خود سري

   زينت        دنياپرستان      اي خدا               

     حق پرستي كيميا هم             جدا

          غافلان   قرآن چه   از بر مي كنند ! !               

             با فريبي ،          گوش ها كر مي كنند

                  بهر زر  دين را     به قربان      مي برند              

                      نان به نرخ روز              بهتر مي خرند

بهروز سروش نيا

31/3/88

اميد به فردا

اميد به فردا

بار الها ، من چرا    با دست  خود                       

         پاي عشق و روشني   پي مي كنم

                   در گذار       چرخش چرخ زمان                        

                            اشك ريزان ، آه ، بر  دي مي كنم

                                       سينه اي پر درد و رنج و مسكنت                         

                                                قوت جان و دل        ني مي كنم

                                                         سال هاي سالكي ،        آشفتگي                        

                                                 من ،   فداي قامت   وي مي كنم  

                                         حال از آغاز راه ،          با معرفت                        

                                 جام عشقي ، مملو از  مي مي كنم

                            رفتني چابك ،  به سوي سرنوشت                       

                  از براي دل ،  خدا  ،  طي مي كنم

           ناتوان  ،         از ديدن انجام كار                          

قصد تاج و تخت آن  كي مي كنم

سروده : بهروز سروش نيا

2/2/

شكايت ، يك هديه است

                                                     " شكايت ، يك هديه است ! "                                   بهروز  سروش نيا

         امروزه برخي سازمان ها و شركت ها شكايت مشتريان ، به خود را مساوي شكايت خانوادگي مي دانند . به همين منظور و به سبب اهميت شكايت در اكثر سازمان ها بخشي به نام مديريت شكايت مشتريان وجود دارد .

         - شكايات با ديد فرصت هاي مغتنم مورد رسيدگي قرار مي گيرند .

         - مشتريان ناراضي براي بيان شكاياتشان ترغيب مي گردند .

         - از طريق نشريه درون سازمانی به صورت همگاني به اطلاع كاركنان رسيده ، كه شكايات  مشتريان با آغوش باز پذيرفته مي شود .

         - به صورت همگاني اطلاعات مربوط به روش و محل مراجعه جهت شكايت كردن ، از طريق كاركنان سطوح تماس ، در اختيار مشتريان قرار مي گيرد .

         - فرايند پذيرش و ثبت شكايات ، تا حد امكان ساده شده است .

         - از مشتريان ناراضي و شاكي تقدير و تشكر مناسب مي گردد .

         - پس از خاتمه فرايند پيگيري هر شكايت نتايج به صورت گفتگوي تلفني دوستانه يا نامه اي صميمي به مشتريان منعكس شده است .

         - به مشتريان گفته مي شود : ما تنها مشكلاتي را مي توانيم حل كنيم كه در مورد آن آگاه باشيم .

         - از مشتريان خواهش مي شود تا نارسايي هايمان در ارائه خدمات را به ما گفته و خوبي هايمان را بين دوستان و ديگر رقباء تبليغ نمايند .

         بنابر تحقيقات انجام شده 95 % مشتريان ناراضي شكايت نمي كنند و فقط شركت يا سازمان را در فهرست سياه خود قرار مي دهند و ديگر به سراغش نمي روند .

         در بيان اهميت نظرات مثبت و منفي مشتريان براي سازمان ، گفتني است كه شركت زيراكس ساليانه 400 هزار برگه نظر خواهي را بين مشتريان خود توزيع مي كند كه تنها 30 هزار نفر نظرات خود را ( رضايت يا نارضايتي ) به شركت باز مي گردانند . اين شركت براي نشان دادن ارزش و اهميت نظرات مشتريان اظهار نموده ، ما 400 هزار برگ كاغذ ساليانه به مشتريان مي دهيم و در عوض 30 هزار كيلو طلا دريافت مي كنيم

         همچنين شركت سوني نيز براي نشان دادن ارزش و اهميت نظرات مشتريان ، براي هركس كه نظراتش را در پرسشنامه ارائه شده بيان نمايد ، يك كارت تلفن نيم ساعته ارسال مي كند .

         بايد به خاطر سپرد كه بنابر تحقيقات انجام شده اگر سازمان ها تنها به شكايات مشتريان گوش فرا دهند و براي رفع مشكل مشتريان اقدامي نكنند يك پنجم از مشتريان ناراضي مجددا ً براي خريد محصولات و خدمات باز خواهند گشت .

         شركت هاي برتر و پيشرو نياز هاي جذاب مشتريان را زودتر كشف و زودتر از رقباء برآورده مي سازند ، براساس نياز هاي بالقوه جمع آوري و تجزيه و تحليل و پژوهش شده كه آنرا صداي مشتري مي نامند  ، استراتژي مناسبي را براي شركت و يا سازمان خود تبيين مي كنند ، زيرا مشتري است كه تصميم مي گيرد كه يك استراتژي باقي بماند يا از برنامه حذف شود .

         روش هاي جمع آوري صداي مشتري از طريق ؛ استفاده از پرسشنامه ، مصاحبه حضوري با مشتريان ، نظر خواهي از مشتريان خود و رقيب ، استفاده از شكايات دريافتي از مشتريان است .

         بر اساس تحقيقات در موارد زيادي كه دريافت شكايات به كاركنان واگذار شده اين افراد شكايات را فيلتر كرده و يا مشتري را براي شكايت دلسرد مي كنند .

         عملكرد و نقش كاركنان نسبت به مشتريان منجر به خشنودي و يا نارضايتي و شكايت بيشتر آنان مي شود كه مديران را براي نظارت و هدايت با مشكلات فراواني روبرو مي كند ، زيرا امكان محدود كردن رفتار انسان ها در يك قالب ثابت وجود ندارد . عواملي چون محيط خانوادگي ، ويژگي هاي شخصيتي در افراد باعث بروز رفتار هايي مي شود كه گاهي غير قابل كنترل بوده و هرگونه تلاش براي بهبود وضعيت پيش آمده ، آن را بحراني تر مي نمايد .

         لذا بدين منظور روش هاي موثر و كاربردي فراواني  از  سوي صاحب نظران دانش مديريت ارائه شده است .

         حال بياييد با هم با استفاده از يكي از راهكار ها كه با ساده سازي روند برخورد با مشتري را تسهيل مي كند ، گامي در القاي مباني رفتاري و بهبود عملكرد در محل مواجهه كاركنان با مشتريان برداريم و آن روش  را " شكايت ، يك  هديه است . " بناميم .

         در اين روش با استفاده از واژگان در زبان انگليسي ، هر واژه نشانگر مجموعه اي از نكات ارزنده مي گردد و هر كدام از حروف هر واژه وظيفه ويژه اي را بيان مي نمايد . كه برجسته نشان دادن آنها ، مي تواند توجه كاركنان را به خود جلب نمايد .

         با اين روش به واژه هديه به عنوان يك واژه كليدي نظر مي اندازيم .

GIFT   هديه  = 

Customers are our GUEST = G  

         مشتريان ميهمان ما هستند .

Be more INTERESTED IN your job = I

         به شغلتان دلبسته و بسيار علاقمند باشيد .

Be good humoured when FACE  UP to customers  = F

         هنگام مواجهه با مشتريان خوش اخلاق باشيد .

 Be on your company TARGET =  T

        همسوي با هدف هاي شركتتان قرار گيريد . 

24/11/87

من و تو و ما

 

سروده : بهروز سروش نیا

۱۵/۱۱/۸۷

يكي بود ... يكي نبود !

چون يكي بود ... يكي نبود !

يكي بود ... ديده نبود !

عينكي بود ... هر كس كه بود !

با جبر و جور روزگار ، مردان خادم ... با خدا ، ساكت و بي ادعا ،  عامل به فعل انبياء ، با ياد و ذكر اوصيا ...

ناگزير غم زده ، دل ها ز نا اهلان زده ، انبان غم بر دوششان ، آتش به دل از جوششان ...

كوچكي در بارگاه ... شب ها خدا خدا مي كرد ، براي خود دعا مي كرد ، سوي خداي مهربان ، تير دعا رها مي كرد ... از ته دل به آرزو ... چشم ترش از آن از او ...

يكي مي خواست با كلك ، خراب كند كار فلك !

 يكي هم ادعا مي كرد ، رفيقش را صدا مي كرد !

ديگري فيل هوا مي كرد ... لعنت به خود روا مي كرد !

 تعريف مي كردند از هم با ، با حرف در هم بر هم ...

خدا ... خدا ... چه جنسي ! پر بود ز خرده شيشه ، بي مسلك و بي ريشه

 يكي مي گفت :

 كه من خود ، آخر آخرينم ، ز دين و دانش و فن از همه برترينم ...

يكي بي آبرو مي كرد ، هر جا كه خود را رو مي كرد .

نگاه اي برادر ...

خداي من خدايا ، يك بام و دو هوا را

فرياد از خباثت از عشق بر رياست ...

 

به یاد دوست

سروده : بهروز سروش نیا

بهمن ماه ۸۷

روزگاري با اميدي زيستم 

 رهنما شد هر دمي من كيستم

در اميد و نااميدي شاد بود

نرم خو  شيرين زبان ، چون باد بود

حلقه زنجير ياران بود او

بر كوير تشنه باران بود او

گرمي جمع و محيط غم زده

پوششي بر جسم سرد يخ زده

از صميم قلب گويم يار بود

در امور سخت او مرد كار بود

با كمال دانشش بي ادعا

مي كنم هر دم مر او را اين دعا

بار الهي حرمتش افزون نما

تا كه بينم شهرتش اندر سماء

چشم بر درگاه حق من دوختم

جمله ها از يار خود آموختم

كاش باشم هم رهش بار دگر

بهر من جويد به سر كار دگر

 

قوميت و الگو های آن 1

قوميت و الگو های سیاست قومی در کشور

گرد آورنده : بهروز سروش نیا

اسفند ماه 1384

بخش اول

مقدمه

         شكل گيري پديده مسايل قومي و اقليت ها موضوعي است كه با فروپاشي تعدادي از قدرت هاي بزرگ جهاني در پايان جنگ بين المللي اول شكل مشخص و گسترده اي يافته است ، حدود پنج هزار قومیت در دنیا شناسایی شده که در چارچوب بیش از دویست دولت جمع شده اند . ظهور جوامع چند قومیتی 1  پدیده تاریخی جهان معاصر و زاییده حوادث جهانی متعدد است ، عمده ترین عوامل مهاجرت های گسترده طی قرن نوزدهم و بیستم و تأسیس دولت های تازه در جهان سوم بدنبال زوال نظام استعماری اروپایی متعاقب جنگ جهانی دوم است . امروزه جوامع اندکی وجود دارند که ( حداقل تا حدودی ) چند قومیتی نباشند . اضمحلال امپراتوري روسيه ، اتريش و عثماني در پايان جنگ جهاني اول باعث شكل گيري انبوهي از خواسته هاي قومي و ملي در بخش هاي برجاي مانده از اين امپراتوري ها براي كسب نوعي موجوديت مستقل و كشوري و پديد آمدن مسايلي بود كه هنوز هم تا حل و فصل نهايي آنها ، راه دشواري در پيش است  .  نفوذ تجدد 2 نیز در تمامی مناطق جهان نتوانسته است موضوع قومیت را به عنوان منبع ایجاد منازعات سیاسی " از اعتبار ساقط سازد ."

         جامعه ایران از لحاظ دسته بندی تشکل های قومی ، در زمره کشور های کثیرالمله یا کثیرالمله قومی که دارای بدنه تاریخی – فرهنگی مشترکی هستند ولی در عین حال از خرده فرهنگ ها 3  و نوعی گویش های فرهنگی برخوردارند ، قرار دارد . ارتباط خرده فرهنگ ها از دو سو است :

          الف – از یک طرف به موجب ارثیه ای که از زمان هخامنشیان تا به امروز در کالبد و پیکره جوامع ایرانی رسوخ داشته ، همانا سازگاری و تساهل و بردباری و همزیستی مسالمت آمیز نژادی – زبانی در کشور وجود دارد . بدین معنی که برای افراد متعلق به خرده فرهنگ ها هیچگونه مانع بازدارنده اساسی برای مشارکت در اداره عمومی – البته به معنای متداول خود – و یا میل به مقامات و مناسب مختلف وجود ندارد . به خصوص در هزار ساله گذشته به ویژه از زمان سلجوقیان به بعد بسیاری از سلسله ها و شخصیت های دیوانی و سیاسی و غیره متصف و متعلق به همین خرده فرهنگ ها بوده اند .

         ب – از سوی دیگر در این رابطه از لحاظ مذهب ، جامعه ما با نوعی نارسایی و نابردباری روبروست .

         تاريخ ايران در صد ساله اخير حاكي از آن است كه در شرايط بحران سياسي و اقتصادي كه قدرت سياسي به شدت در بحران بسر مي برد ، شاهد حركت هاي قومي فراواني هستيم كه غالبا ً در دوراني اتفاق افتاده اند كه دولت مركزي به دليل هجوم بيگانگان ، اشغال كشور و امثال آن دچار بحران بوده و در عمل حكومت چندان حضوري در جامعه نداشته است .     

        برخي از محققان خارجي تشكيل دولت ملي را به تاسيس حكومت صفويان در ايران نسبت مي دهند اما به مفهوم مدرن كلمه ، دولت ملي با پيروزي انقلاب مشروطه در ايران شكل مي گيرد . علت هم اين است كه تا اين زمان كشور ايران بر اساس پيوند هاي ايلي – قبيله اي اداره مي شد ، اما با انقلاب مشروطيت در نظام اداره كشور عنصري جديدي به نام ملت دخيل شد كه دستاورد انقلاب مشروطيت بود . انقلاب مشروطيت و نهاد هاي تاسيسي آن به يك معنا شأن مردم ايران را از رعيت به ملت كه صاحب حقوق سياسي و اجتماعي و از جمله حق دخالت در تعيين سرنوشت است ارتقاء داد .

 ماهيت سنتي قدرت در دوران قبل از مشروطيت باعث شده بود كه حكومت هاي مركزي همواره ساز و كار خاصي را در كنش خويش نسبت به حكومت هاي محلي و مركز گريز و گروه هاي قومي و ايلات و عشاير در پيش بگيرد اين كنش ، واكنش متقابل خود را در پي داشت كه در تاريخ ايران به روابط حكومت هاي محلي و مركزي تعبير شده و باعث تعاملاتي در روابط حكومت هاي محلي و مركزي گشته و نيز باعث تعاملاتي در روابط حكومت هاي مركزي و محلي و گروه هاي قومي با ساختار هاي معيشتي مبتني بر مناسبات توليدي خاص خود و ساختار سياسي قومي و ايلي و عشيره اي شده بود.

         ژان ژاک روسو می گوید : اعطای یک شخصیت ملی به یک واحد و جمعیت که از داشتن شخصیت ملی محروم است وظیفه ساده ای نیست بوجود آوردن و ابداع اقوام , مانند خلق امت ها به عوامل از قبل موجود و شرایط مناسب احتیاج دارد , در غیر این صورت ابداعات از پا گرفتن در میان جمعیت های ناشناخته , عاجز و ناتوان خواهند بود .

         قوميت از واژگاني است كه پس از انقلاب مشروطيت در ايران معاني نويني پيدا كرده و با مفاهيم كهن آن متفاوت شده است ، قوميت به گروهي با ويژگي هاي فرهنگي بنيادي چون زبان ، آداب و رسوم و ميراث تاريخي متمايز از ساير گروه هاي اجتماعي اشاره دارد كه داراي پيوستگي ها و هبستگي هاي نژادي  بوده و از منابع و منافع مشترك و تجربيات تاريخي تقريبا ً مشابهي برخوردار هستند ، برخی مفهوم قومیت را مفهومی کهن  و برخی مدرن می دانند ، گروهی بر آنند که قومیت همواره وجود داشته و باید آن را پدیده ای فراتر از نظام خویشاوندی و انسجام دهنده به یک گروه انسانی دانست که با تکیه بر گروه بزرگی از نماد ها ، باور ها و ذهنیت ها در طول زمانی بسیار طولانی شکل گرفته است ، در حالی که گروه دیگر معتقدند که قومیت بیش از هر چیز حاصل مدرنیته بوده و باید آن را واکنشی در برابر پدید آمدن دولت های ملی دانست که به ویژه در کشور های در حال توسعه عموما ً بر محور یکی از اقوام موجود در پهنه سرزمینی خود به وجود آمده اند و این امر سبب شده است که اقوام دیگر این پهنه به صورتی واکنشی نسبت به هویت قومی خود آگاهی یافته و حرکات قوم گرا و حتی جدایی طلب را آغاز کنند . گاه نیز موضوع در قالب واکنشی نسبت به دخالت های استعماری و حتی به صورت دخالتی استعماری برای تضعیف دولت های کوچک جهان سومی مطرح شده است .

         آنتونی اسمیت در مقاله " منابع قومی ناسیونالیسم " ویژگی های زیر را در مورد قومیت برشمرده است :

         الف – نام ها و اسامی نه تنها برای هویت خود یا دیگری ، بلکه به عنوان علامات نشان دهنده شخصیت جمعی ، حائز اهمیت هستند . ب – داشتن عقیده و افسانه نیاکان و اجداد مشترک ، اجتماع دارای خاطرات تاریخی باشد . ج – داشتن فرهنگ مشترک ، اجزاء فرهنگ شامل لباس ، غذا ، موسیقی ، حرفه ها ، معماری ، مقررات ، آداب و رسوم و نهاد ها می شود .  د – پیوند با یک سرزمین مشخص و معین  ه – هبستگی و وحدت منافع

         ويكتور كوزولف يكي از قوم شناسان مي گويد : قوم ، سازمان اجتماعي تشكيل يافته اي است كه در پهنه سرزمين معين قرار دارد و شامل مردماني است كه در طول تاريخ با هم پيوند اقتصادي ، اجتماعي ، فرهنگي ، خويشاوندي و ... برقرار كرده اند و داراي زبان و ويژگي هاي فرهنگي ( كه شامل دين و دينداري نيز مي شود ) هستند ، پيوند هاي خويشي ، ارزش هاي اجتماعي و سنت هاي مشترك دارند .  

         قوم گرايي در فرهنگ غربي نيز وجود دارد و ويژه كشور ما ايران نيست ، ممكن است در كشوري مليت واحد ، مليت ها يا قوميت ها ي مختلف موجود باشد ، اما قوميت قديميترين شكل يا سازمان اجتماعي – سياسي انساني داراي زبان ، تبار ، فرهنگ ، تاريخ و سرزمين مشترك است كه ممكن است دولت مستقل و مليت واحدي را ايجاد نمايد ، شاخصه هاي قوميت زبان و فرهنگ است چرا كه ممكن است در طول تاريخ سرزمين تغيير كند .

         به مجموعه از این اقوام كه در درون مرز هاي يك كشور معين مي زيند و تابعيت مشترك دولت آن را دارند ملت گفته مي شود ، در هر جامعه و کشوری وجوه مشترک موجود ، ارکان و اساس ملیت قرار می گیرد ، مثلا ً در آلمان قومیت ، در سویس وطن یا سرزمین و در آمریکا تابعیت رکن اصلی ملت و ملیت را تشکیل می دهد .

         در قانون اساسي مشروطه صحبت از مسايلي به ميان آمد كه طرح آنها مي توانست در دراز مدت احساس تبعيض را در برخي از اقوام ايراني بوجود آورد . جنبش مشروطه که به سرازیری افتاد ناگهان استبداد رضا خانی سر بر آورد ، وضعيت این دوران را با ظهور دولت مطلقه در ايران برابر دانسته اند ، در این دوره مسئله قوميت ها به صورت حاد در سياست عمومي كشور مطرح شد . رضا خان اقدام به سركوب خوانين ، روساي قبايل و كانون هاي قدرت محلي كه تا اين زمان به خاطر ماهيت اداره ملوك الطوايفي كشور و ضعف دولت مركزي قدرتمند بودند ، كرد. تحرکات قومی چنان افزایش یافت که حکومت حتی به کوچ اجباری برخی اقوام نیز دست زد   .

          در دوران اشغال متفقين در جنگ جهاني دوم مسائل قومي دوباره به شكل حاد در كشور مطرح شد ، قضاياي آذربايجان و كردستان در زمره بزرگترين مسايل قومي در اين مقطع تاريخ كشورمان است .

         در این دوران قدرت هاي استعماري وقتي بر سرزميني تسلط مي يافتند توافقاتي بين خودشان در مورد حدود و مرز ها و نحوه ملاحظات اجتماعي انجام مي دادند ، استعمار در اين حالت محور اصلي نگهدارنده روابط بين اجزاء ساخت اجتماعي ( اقوام و نهاد هاي اجتماعي ) بود . آزادي از يوغ استعمار سبب پيدايش ملي گرايي خرد در اين جوامع بود ، زيرا اقوام احساس مي کردند كه مورد ستم واقع شده اند و سپس هويت و آمال خود را در طلب آزادي بيشتر ابراز مي داشتند ، به همين ترتيب واكنش دولت نيز مي توانست از شكل سازش و مذاكره تا سركوبي را در برگيرد .

         در دوران پهلوي دوم روي هم رفته مسئله قومي حادي در كشور وجود نداشت ، اما با پيروزي انقلاب اسلامي مسئله قوميت ها ، دوباره در سياست عمومي كشور چهره نمود ، بخشي از مسئله ناشي از سابقه تاريخي و محروميت هايي بود كه بر اين اقوام لااقل از جهت مسايل اقتصادي تحمل شده بود و بخشي ديگر ناشي از تحولات انقلابي آن زمان بود در هر صورت اين مسايل به دستاويزي براي شكل دهي به هويت قومي و دست زدن به آشوب هايي تبديل شد كه در اوايل انقلاب در ميان قوميت ها ديده مي شود .

اهمیت موضوع قومیت در ایران و جهان

         مشكل قوميت گرايي در كشور هاي در حال توسعه و تازه استقلال يافته وسعت و شدت بيشتري داشته و مي توان گفت كه پديده قوميت گرايي پديده اي اساسا ً داخلي در عين حال متاثر از محيط پيراموني سيستم سياسي است دوم اين كه پديده اي جهاني است كه در كشور هاي چند قوميتي در حال توسعه و توسعه نيافته از موضوعيت و حساسيت بيشتر برخوردار است .

         اهميت بسيار زياد مسئله قوميت ها در جمهوري اسلامي ايران هم اكنون نقش قابل توجهي را در توسعه و امنيت شهر ها و كشور ايفاء مي كند اين موضوع مسئله تازه اي نبوده و در بعد داخلي و بين المللي بسيار به آن پرداخته شده كه به تعدادي از آنها اشاره مي گردد .

         در قانون اساسي ج.ا. ايران با درج تعابيري چون 4  : سپردن سرنوشت مردم به دست خودشان ، استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات ، موفقيت در گرو مشاركت فعال و گسترده تمامي عناصر اجتماع در روند تحول جامعه است ، رنگ و نژاد سبب امتیاز نخواهد بود ، دولت موظف به تهيه امكانات براي مشاركت عامه در روند تحول جامعه است ، دولت موظف به تهيه امكانات براي مشاركت عامه مردم در تعيين سرنوشت سياسي ، اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي خويش است ، امور كشور به اتكاي آراي عمومي اداره مي شود ، شورا ها اركان تصميم گيري و اداره امور كشورند ، به چشم مي خورد .

         بدلیل اهمیت موضوع قومیت از دیدگاه جهانیان اعضاء سازمان ملل در منشور این سازمان وبیانیه های خویش تاکید ویژه ای بر حمایت از حقوق اقلیت های ملی ،قومی ، مذهبی ، زبانی داشته اند .

         منشور سازمان ملل و مجمع عمومي سازمان ملل متحد و ديگر نهاد هاي وابسته به آن به صراحت به اين حقوق اشاره كرده اند . واپسين بيانيه از اين نوع بيانيه ويژه مجمع عمومي سازمان ملل متحد است كه در دسامبر 1992 درباره حقوق اقليت هاي ملي ، قومي ، مذهبي و زباني صادر گرديد .

         در ماده نخست اين بيانيه آمده است " هر كشوري بايد در قلمرو خود از وجود اقليت ها و هويت قومي يا نژادي و نيز از هويت فرهنگي ، ديني و زباني آنها حمايت كند و شرايطي را كه ضامن تحكيم اين هويت است فراهم نمايد . " ، اقدامات و مقررات پيش بيني شده بسيار ديگري نيز در اين زمينه براي حمايت از حقوق اقليت ها صورت پذيرفته است 5.

چگونگی روند رشد احساسات قومی

         رشد احساسات قومي بر پايه تفاوت هاي زباني ، در صورت عدم ايجاد ساختار ها و نهاد هاي مناسب براي اداره كشور ها بر پايه نوعي پلوراليسم  6 قومي ، خود مي تواند عاملي در جهت تجزيه بسياري از كشور هاي موجود جهان باشد . در جهان كنوني پنج هزار ( و به قولي ده هزار ) زبان جداگانه وجود دارد و اگر هر يك از گروه هاي قومي جهان كه به زبان خاص خود سخن مي گويد ، قصد آن كند كه تشكيل يك دولت ملي جداگانه بدهد – جهاني كه در آينده شاهد آن خواهيم بود – به طبع چنين جهاني بسيار متفرق تر خواهد بود . با توجه به اين تحولات برخي تحليل گران سياسي پيش بيني مي كنند كه تا سال 2000 ، سيصد كشور مستقل در سازمان ملل كرسي خواهند داشت .                  

         بسياري از كشور هايي كه در گذشته با پشت سر گذاشتن يك فرايند سخت و دردناك ملت سازي تولد يافته اند ، اكنون به عنوان يك واحد ملي زير سؤال رفته اند ، آماج قوم گرايي و جدايي طلبي آنها را فرا گرفته در واقع ده درصد كشور هاي جهاني را مي توان به لحاظ قومي همگن يا يكدست محسوب كرد . در بقيه كشور ها به طور عموم چندين گروه قومي يا زباني در كنار هم زندگي مي كنند . به نظر مي رسد الگوي فرانسوي يا ژاكوبن مليت كه عضويت در يك ملت خاص را امري سياسي و حقوقي مي داند ، بيش از پيش جاي خود را به الگوي مليت ، يعني تعلق به يك قوم يا فرهنگ با ريشه خوني و تبار مشترك داده است .

         روند نوسازي در شرايط جهاني شدن بازار هاي اقتصادي و ارتباطات همگاني خود ، موجد پيدايش پديده قوم گرايي و جستجو براي هويت هاي قومي بوده است .

         بر اساس تعريف علماي انسان شناسي ، قوم آن گروه انساني است كه فرهنگ خاص خود را دارد و مذهب بخشي از فرهنگ هر گروه انساني است و قوميت به خودآگاهي سياسي گروه هاي مختلف زباني ، مذهبي و نژادي در يك سرزمين نسبت به هويت خود تعبير شده است . 

        دكتر حميد احمدي در نشست " قوم شناسي سياسي ايران " در اين باره گفته است : اختلافات قومي و تشكيل احزاب سياسي قومي و نژادي در ايران منشاء سياسي دارند و از زماني مطرح شده اند كه مديريت مدرن از زمان سلطنت رضا شاه روي كار آمده است . از نظر وي اين پديده منشاء كهن ، فرهنگي و سنتي ندارد و محصول خواست هاي سياسي مدرن است .

         اقوام در ايران تا زماني كه حكومت كشور به شكل سنتي اداره مي شد داراي قدمت ، نفوذ و تسليحات محلي بودند . روساي قوم هاي كرد ، ترك ، بلوچ ، عرب و ... اسلحه داشتند و بر طايفه هاي زير نفوذ خود به شيوه ارباب و رعيتي حكومت مي كردند و داراي اختيارات محلي بودند . اين اقوام اگرچه خراج و ماليات از طوايف خود جمع مي كردند و به دربار حكومت مركزي مي فرستادند اما از هر نظر تام الاختيار بودند . اين رابطه ميان مردم و روساي قوم بر اساس شناخت هويت قومي و تاكيد بر آن نبوده است و يك رابطه سنتي ارباب و رعيتي بوده است .

          در اسناد تاريخي ، وقايع بسياري ثبت شده است مبني بر اين كه مردم طوايف يك قوم از جور رييس قوم خود به حكومت مركزي تظلم برده اند ، نمونه آن تظلم بردن نمايندگان قوم بلوچ نزد احمد شاه قاجار از دست رييس قوم بلوچ  " دوست محمد خان "  ، اين مسئله در كردستان و خوزستان هم اتفاق افتاده است .

         اسناد تاريخي نشان مي دهد كه هويت ايلي و طايفه اي ، برتر از هويت قومي بوده است و چيزي به نام آگاهي قومي با تكيه بر زبان ، آداب ، رسوم ، نژاد و سمبل هاي قومي وجود نداشته است اين آگاهي قومي پس از جنگ جهاني دوم و شروع مستقيم دخالت هاي خارجي بر اقوام ايران ، به مردم و روساي قبايل القاء مي شود .

         اين اقوام ناگهان سعي مي كنند كه يك ناسيوناليسم منسجم تاريخي قديمي كه ريشه در دوران كهن دارد را تصوير كنند . در حالي كه واقعيات تاريخي اين نظريه پردازي ها را تاييد نمي كند .       

چگونگی شكل گيري قوميت

         برای تبلور قومیت شرایط زیر را لازم می دانند :

         الف – بدست آوردن یک تکه زمین مشخص حتی اگر مردم یا بخش قابل توجهی از آنها از وطن تبعید شوند , احساس تعلق مردم به آن سرزمین به عنوان وطن مانند ارامنه دیاسپورا و یهودیان

          ب – توالی و پیوستگی نبرد با عده ای از دشمنان معمولا ً فرسایشی بین کشور ها به حرکت سالانه جمعیت ها در فصل تابستان و تقویت و پرورش احساس جمعی منجر می شد .

         ج – برخی اشکال مذهب سازمان یافته برای تربیت متخصصان و کارشناسانی در امر ارتباطات و وقایع نگاری همانند پیدایش آداب و رسوم و مراسم عبادی که موجب استمرار و پیوستگی جوامع قومی می گردید .

         د – تقویت افسانه ای دال بر " برگزیدگی قومی " ، درک عامه از برگزیدگی از نوع مذهبی در ذات و فطرت به عنوان یک منبع پایدار داخلی در تحمل عذاب ها و رنج هایی که بسیاری اقوام - به ویژه اقلیت های قومی - با آنها روبرو بوده اند ، اثبات شده است .

         ه – چهار شاخص به عنوان عناصر شناخت و تميز يك گروه قومي دانسته شده است : 1 – بيولوژي  2 – فرهنگي  3 - زباني 4 – ساختاري

         درباره چگونگي شكل گيري قوميت  سياسي و بسيج قومي چهار نظريه زير وجود دارد :

         1 - نظريه استعمار داخلي : قومي ، قوم ديگر را تحت ستم قرار مي دهد تا امتيازات اقتصادي و صنعتي در دست قوم غالب بماند ، اين مسئله مي تواند باعث بسيج قومي شود . بنابر اين نظريه برخي مطرح مي كنند كه قومي به نام فارس بر ديگر اقوام تسلط پيدا كرده است و به آنها ظلم كرده است و حالا اين اقوام حق مسلم حكومت خود مختار خود  را مي خواهند .

         دكتر امان اللهي يكي از انسان شناسان ايران در اين باره مي گويد : ما در ايران فارس داريم ، زبان فارسي هم داريم ، اما قوم فارس نداريم ، زيرا به فرض اين كه اين نظريه را بپذيريم از زمان سلجوقيان به اين طرف ، هميشه قوم ترك بر ايران حكومت داشته است ، در زمان پهلوي هم خود رضا شاه نيمه ترك و مادرش قفقازي بود ، فرح ديبا نيز تبريزي بود ، بدين ترتيب درك ستم قومي در ايران اساسا ً مشكل است در مورد عقب ماندگي هاي اقتصادي از سوي قوم فارس به اقوام ديگر هم بايد گفت برخي از مناطق فارس از نظر اقتصادي و صنعتي بسيار عقب تر از مناطق اقوام ديگر است. 

         2 - نظريه انتخاب عقلايي : امروزه اين نظريه از محبوبيت زيادي نزد جامعه شناسان برخوردار است ، زيرا بر اساس رفتار عقلايي انسان ها شكل مي گيرد .

         می توان گفت ، نظريه هاي مبتني بر انتخاب عقلايي ، از تبيين جنبش هاي مذهبي به كلي عاجزند و موارد نقض فراوان نشان مي دهد كه اين جنبش ها را نمي توان در قالب تنگ محاسبات سود و زيان محصور كرد . در عين حال این نظریات مي تواند در تبيين حركات قومي مفيد فايده واقع شود.

         دكتر هوشنگ امير احمدي يكي از كارشناسان قوم شناسي نيز معتقد است كه مسئله قوميت در ايران در نيمه دوم سده بيستم با اين تئوري منطبق بوده است .

         3 - نظريه بسيج منافع : منابعي در منطقه اي وجود دارد و سياسي شدن قومي در واقع پديده اي است براي كسب و تصرف آن منابع

         4 - نظريه نخبگان و روشنفكران : روشنفكران و نخبگان هستند كه جنبش هاي قومي و ملي را شكل مي دهند .

 

         دكتر حميد احمدي مي گويد ، شناخت سه متغير زير براي تشخيص وضعيت سياسي اقوام ايران ضروري است و در نهايت نتيجه مي گيرد كه در ايران چيزي به نام " پافشاري بر هويت قومي " وجود نداشته است .

         1 - يكي از اين متغير ها ظهور دولت مدرن از كودتاي 1299 شمسي و ظهور رضا شاه پهلوي  ، ايجاد بروكراسي و ديوان سالاري دولتي و تشكيل ارتش مدرن است ، با ايجاد دولت مدرن اقوام و عشاير خلع سلاح شدند و دولت از قوه قهريه خود استفاده كرد و نخبگان و حكمرانان محلي را از صحنه به در كرد.

         2 -  متغير بعدي بحث روشنفكران و نخبگان است كه همواره در راه اندازي گروه هاي قومي سياسي نقش موثري داشته اند ، حتي امروز هم خواسته هاي قومي ، همان خواسته هاي نخبگان و روشنفكران است نه خواسته هاي عامه مردم ، نخبگان الزاما ً نخبگان قومي يعني متعلق به همان قوم و نژاد نيستند بلكه برخي روشنفكران و نخبگان مركز كشور هستند . مانند برخی گروه ها یا احزاب كه نقش اساسي در طرح گفتمان قومي معاصر در كردستان و تركمن صحرا  داشته و اين اقوام را به پافشاري بر فرهنگ و زبان و نژاد قومي تشويق كرده اند ، روشنفكران و نخبگان مركز در پي كسب قدرت و جامه پوشي به آرمان هايشان در دولت رضا خان بودند دولتي كه ويژگي اساسي اش اقتدار گرايي بود و دموكراسي و كانال هاي دمكراتيك و چرخش نخبگان را فراهم نمي آورد در نتيجه نخبگان براي مقابله بسيج قومي را تحريك كرده تا حمايت سياسي و بسيج رأي را به سوي خود سوق دهند .

         3 -  متغير سوم مسئله نظام جهاني اين نظريه اساسا ً سياسي ، خواستار تفرقه اندازي در كشور ها بوسيله طرح قوميت سياسي و استقلال اقوام بوده است ، طراحان اين برنامه براي كشور هاي خود خواستار اقتدار و استقلال اقوام داخل كشور نيستند بلكه به دنبال يكپارچگي دولت مدرن هستند اما آنها براي كشورهايي مثل كشور هاي خاورميانه اين را نمي خواهند و مدام مسئله قدرت و استقلال اقوام را دامن مي زنند ، در حاليكه اين عدم يكپارچگي در كشور ها باعث اختلال و تشنج و كشمكش و در نهايت بي ثباتي در خاورميانه مي شود كه به طور قطع طراحان اين نظريه را نيز دچار مشكل خواهد كرد ، به ويژه در مورد مسئله نفت .

قوميت از ديدگاه پژوهشگران

         در سال هاي اخير تحقيقات گسترده اي توسط پژوهشگران و دست اندركاران مسايل قومي در اين خصوص انجام گرفته است ، هريك از محققان با پرداختن به زوايا ، ابعاد و اجزاء سعي در تبيين اين موضوع داشته و در كنار اين مباحث درباره علل و زمينه هاي بروز منازعات قومي نيز به تحقيق پرداخته و با ديدگاه هاي خود اظهاراتي را نسبت به توسعه و بحران هاي قومي ارائه داده اند .

         در توضيح و تشريح رابطه ميان توسعه و درگيري هاي قومي در جوامع مختلف در دوران معاصر پرسش هايي در ذهن بوجود مي آيد كه سبب درك بهتر و دقيق تري از اين مفهوم مي گردد در اينجا به تعدادي از آنها اشاره مي شود :

1 - چه رابطه اي ميان توسعه و درگيري هاي قومي وجود دارد ؟

2 - آيا فرايند نوگرايي موجب استحاله ، ادغام و كم رنگي هويت هاي قومي مي گردد ؟

3 - آيا حركت به سمت مدرنيزه كردن كشور ، رشد هويت قومي را بدنبال خواهد داشت ؟

4 - آيا درخواست گروه هاي قومي براي كسب جايگاه بهتر در هرم قدرت سياسي ، ثروت و مرتبه اجتماعي آنها را افزايش خواهد داد ؟

5 - دوران گذار چه تاثيري بر مناسبات قومي بر جاي خواهد گذاشت ؟

6 - سرانجام درگيري هاي قومي در مرحله فرانوگرايي چگونه خواهد بود ؟

7 - ستيزه هاي قومي در چه شرايطي افزايش پيدا خواهند كرد ؟

         با پاسخ به پرسش هاي بالا و دسته بندي نظريه ها ي انجام شده ، چهار مرحله قابل شناسايي است كه هر يك در صدد پاسخگويي به پرسش هاي طرح شده هستند كه جهت روشن شدن بيشتر و تحليل موضوع به تشريح اين چهار مرحله مي پردازيم :

         1 - مرحله سنتي       2 - مرحله هاي جديد      3 - مرحله گذار     4 - مرحله فرانوگرايي

مرحله سنتي

         تا چند دهه گذشته ، بيشتر پژوهش هاي انجام شده درباره فرايند توسعه ، تكيه و تاكيد بر هويت هاي قومي را ويژه جوامع عقب افتاده مي دانستند ، و اعتقاد داشتند جوامعي كه از لحاظ تركيب اقتصادي و اجتماعي در مراحل عقب مانده تري هستند در اين باره با مشكلات بيشتري روبرو هستند .

         اعتقاد گروهي از جامعه شناسان و نظريه پردازان توسعه و نوسازي ، در تجزيه و تحليل ها و مقايسه هاي خود از جامعه سنتي و جامعه صنعتي بر اصول زير بود :

         الف - تفاوت ها و اختلافات قومي در روند مدرنيزه شدن بتدريج رنگ خواهد باخت .

         ب - نقش هاي كاركردي مهمتر از نقش هاي ناشي از وفاداري ها و علايق سنتي خواهد شد .

         ج - منافع عمومي وخصوصي در عمل بر اصول سنتي پيشي خواهند گرفت .

         د - مذاكره و گفتگو شالوده زندگي سياسي خواهد شد .

         ه - مدارا و و تحمل به شكل كثرت گرايي در جهت احترام به خرده فرهنگ هايي كه وحدت ساز شده اند ، غلبه خواهند كرد .

         و - دستيابي به دموكراسي ، رشد صنعت ، كسب رفاه اقتصادي و بالا رفتن سطح تحصيلات به از ميان رفتن حساسيت هاي قومي كمك خواهد كرد .

         ز - تا زمان تسلط پارادايم 7  نوسازي بر علوم اجتماعي شيوه ای سازماندهي مي شد كه فرايند تغيير اجتماعي از سنتي به مدرن ، از ساده به پيچيده و از خاص گرايي به عام گرايي بوده است ، در اين چارچوب موضوعات قومي ، موضوعي متعلق به خاص گرايي يا ماقبل مدرن است كه فرايند نوسازي در حال كنار گذاردن آن است.

         ح - اگر الگو هاي غالب سر برآورند به آنها به مثابه "مانع تغيير" يا نتيجه "نوسازي ناقص" نگريسته مي شود و به همين خاطر اهميت آنها نزد نظريه پردازان اصولا ً ناچيز است .

         ط - اصولا ً عقب افتادگي هاي اقتصادي و صنعتي ، فقدان رشد سرمايه داري ملي و بازاري يكپارچه و ملي موجب بقاي بازار هاي محلي و منطقه اي محدود در ميان اقوام خودي شده است ، ناتواني سرمايه داري ملي در گشودن بازار هاي داخلي و فقدان تقسيم كار منطقه اي با سلب امكان توليد انبوه از سرمايه داري داخلي ، در عمل به استمرار اين ناتواني كمك كرده است .

         هربرت اسپنسر از ديدگاه مكتب تكامل اجتماعي معتقد است كه فرايند تكامل اجتماعي حركت به سوي پيچيدگي يا از وحدت به كثرت است به نظر او جامعه انساني با گذشت زمان "از توحش به تمدن " و طي مراحل خاصي به حالت كنوني رسيده است و بطور كلي جوامع انساني داراي روح ستيزه جويي و جنگجويي هستند و تنها با قدرت يافتن صنعت ، آرامش بر جامعه سايه مي افكند .

         اسپنسر جوامعي را كه رابطه سازگارانه دارند ، جوامع صنعتي يا كوشا و نوع ديگر كه رابطه ستيزه جويانه دارند جوامع جنگجو مي نامد .

قوميت ها در ايران از ديدگاه نظريه پردازان سنتي

         نظريه پردازي هاي سنتي با تكيه و تاكيد بر دوران پهلوي به ويژه اقدامات رضا خان در پايه ريزي دولت مدرن و قدرتمند مسايلي چون : از بين بردن رقباي سياسي ، خلع سلاح قدرت هاي مستقل منطقه اي و خاتمه بخشيدن به نظام ملوك الطوايفي ، سركوب علايق و تحركات مركز گرايانه ، سياست تخته قاپو 8 كردن ايلات و عشاير كشور ، توسعه شهر نشيني ، برقراري نظام آموزش همگاني و نظام وظيفه عمومي در استقرار ساخت و بافت بوركراتيك و خلق يك بازار ملي را عامل استحاله اقليت هاي قومي در درون هويت ملي و موجب كاهش منازعات قومي مي دانستند .

         در واقع تحركات گريز از مركز از ناحيه گروه هاي قومي – منطقه اي در دهه دوم قرن بيستم در مناطق مختلف كشور نظير گيلان به رهبري ميرزا كوچك خان جنگلي ، تبريز به رهبري شيخ محمد خياباني ، كردستان به وسيله سيمتقو و در جنوب شيخ خزئل به رغم تفاوت هاي ماهوي معلول شكست انقلاب مشروطه در برآورده سازي دو هدف عمده مشروطه خواهان يعني آزادي و توسعه بوده است .

         از اين ميان آزادي به هرج و مرج و توسعه به تشديد فقر و تنگدستي مردم انجاميد در چنين شرايطي رضا خان با طرح برقراري امنيت عمومي و با سركوب گروه هاي قومي - منطقه اي به كسب قدرت سياسي پرداخت و در فرايند استقرار قدرت مطلقه خود ، آزادي را به قربانگاه شبه مدرنيسم فرستاد ، به عقيده نظريه پردازان سنتي اين شبه مدرنيسم در همه حال كاهش منازعات قومي را به دنبال داشته است .     

 مرحله جديد

         بر خلاف نظريات قديم كه مدرنيزه كردن جوامع را عامل استحاله و ادغام گروه هاي قومي مي دانستند نظريه پردازان جديد ، فرايند مدرن شدن را موجب آگاهي گروه هاي قومي و عاملي براي مقاومت در برابر هويت ملي و جهاني مي دانند .

         گابريل اي . آلموند ، جيمز اس . كلمن  و  لويس دبليو . پاي سه پژوهشگر و نام آور در مسايل توسعه و نوسازي در پيشگفتار مشترك خود بر كتاب " منازعه قومي و توسعه سياسي " با توجه به وضعيت جديد جهاني و بروز ستيزه هاي قومي در يوگسلاوي ، بريتانيا ، بلژيك و كانادا و بسياري از كشور هاي توسعه يافته صنعتي ، با زير سوال بردن و نقد ديدگاه هاي پيشين خود و همفكرانشان در اين باره كه هر چه دولت ملي توسعه يافته تر باشد قوميت كم رنگ تر و كم توان تر خواهد بود و با بيان اين نظريه كه رشد فزاينده هويت هاي قومي در حال حاضر ، به رغم قوام و دوام دولت ها توسعه يافته صنعتي يك واقعيت جهان معاصر است كه اين خود در شرايط نو با تاثيرپذيري  از نفوذ فزاينده هويت ملي ، سازمان سياسي ، توزيع ارضي قدرت و سلطه فزاينده سازمان هاي جهاني سر بر آورده است .

         اصولا ً فرايند مدرنيزه كردن ، بدليل نياز به الگو هاي جديد رفتاري و فشار هاي همزماني كه بر ادغام ملي و بر پايان مسئله قوميت وارد مي كند ، به نظر عده اي مي تواند رو در رويي سياسي را سبب شود .

         بلانكر معتقد است نهضت هاي قومي از 1960 به بعد در بسياري از جوامع چند فرهنگي ، بايد ناشي از افزايش رقابت قومي به ويژه رقابت شغلي محسوب گردد ، كه اين افزايش رقابت خود نتيجه فرايند مدرنيزه كردن ، به ويژه شهرنشيني ، توسعه بخش هاي درجه دو و سه اقتصادي ، توسعه بخش سياسي  و افزايش ميزان سازمان ها تلقي گرديده است .

         واكر كانر صاحب نظر برجسته مسائل قومي در مقاله خود به نام " ملي گرايي قومي در جستجوي درك بيشتر " ضمن مردود دانستن ديدگاه هاي خوشبينانه نظريه پردازان سنتي و با استناد به ناهمگوني قومي اكثر دولت هاي ملي معتقد است كه آگاهي هاي قومي هنوز موضوعي است كه در آينده تحقق خواهد يافت .

         به اين ترتيب مي توان انتظار داشت كه افزايش آگاهي هاي قومي در دوران نوگرايي ستيزه هاي قومي بيشتري را در آينده بوجود آورد ، جوامع توسعه نيافته به طريق ديگر نيز موجب افزايش آگاهي هاي قومي شده اند . براي نمونه افزايش تعداد رهبران سياسي اقليت هاي قومي در پي تقسيم بندي مسكوني و شغلي آنها و دفاع از حقوق اين اقليت ها انجاميد ، چرا كه بعضي مواقع رهبران قومي اقدامات سازنده و مفيدي در دفاع از حقانيت و درخواست هاي گروه هاي قومي خود انجام داده اند .

         همچنين ارتقاء سطح زندگي و افزايش رفاه اجتماعي ، امنيت اجتماعي و اقتصادي با كسب تخصص و بهبود جايگاه اجتماعي و اقتصادي اين گروه هاي قومي قرين گرديد به گونه اي كه در مرحله بعد در جستجوي جايگاه بهتري در هرم قدرت سياسي بوده اند .

         كومار رو پزينگه پژوهشگر ارشد بنياد تحقيقات صلح اسلو در مقاله اي تحت عنوان " اشكال خشونت و دگرگوني هاي آن " با شمردن درگيري هاي قومي و هويتي به عنوان رايج ترين و خشونت آميز ترين انواع منازعات معتقد است كه به رغم اينكه انديشه نوگرايي پيچيدگي هاي زيادي داشته و محتواي جامعه شناسي را تشكيل داده است ولي هيچيك از جامعه شناساني همچون آگوست كنت ، سن سيمون ، دوركيم ، وبر ، كارل ماركس و حتي آدام اسميت به رشد خشونت همزمان با فرايند تكامل نوگرايي همچون يك برداشت و موضوع عمده توجه نكرده اند و آينده گراياني نظير : تافلر ، فوكوياما و مولر و حتي انديشه گرايان كلاسيك نقش خشونت را در عقيده و مفهوم نوگرايي عاملي محوري ندانسته اند . 

         روپزينگه مي افزايد ، اگر گفتمان عقلانيت با نوگرايي همبسته و همراه نباشد ، پس قطعا ً نوگرايي در بحران بسر مي برد ، چرا كه تخريب شديد محيط زيست ، حجم وسيع خشونت هاي اعمال شده بر موجودات زنده ، رواج ايدئولوژي هاي خشونت بار ، نسل كشي ، قوم كشي قرن بيستم را به خونبارترين دوران تاريخ تبديل كرده است كه اين اقدامات با عقلانيت به عنوان شرط همبسته با جامعه نوگرا در تناقض است .

         به اعتقاد روپزينگه ، فرايند جهاني شدن كه به وسيله فرگرد هاي اقتصادي ، محيطي و سياسي انجام مي پذيرد با تاثير بر بسياري از جوامع و ايجاد گرايش هاي نيرومند ، موجب تشديد در گيري ها گرديده است از سوي ديگر گسترش وسيع مصرف گرايي كه بر همگوني و نونمايي فرهنگي تاكيد داشته به خيزش انتظارات دامن زده است و فرايند همگون سازي در رويارويي با مقاومت تعدادي از فرهنگ ها و ملت ها ، عملا ً به محلي شدن و داخلي شدن درگيري ها و تعارضات كمك كرده و در درون مرز هاي تعيين شده ، تعارضات داخلي و از جمله ستيزه هاي قومي را تشديد كرده است .

         سيكورات از صاحب نظران مسائل قومی در مورد نقش مدرنيزه كردن در ايجاد بحران هاي قومي مي گويد : مدرنيزه كردن ، به ويژه توسعه صنعتي براساس ميزان رشد اقتصادي ملي موجب توسعه ناموزون و استمرار و تعميق هرچه بيشتر محروميت مناطق عقب مانده مي گردد . جنبه هاي ديگر مدرنيزه كردن نيز مانند گسترش اطلاعات و ارتباطات ، كتابخواني ، تحرك اجتماعي در تلاقي با محروميت ها تعميق يافته ، آگاهي قومي را در پي داشته كه خود اين امر تنش زا است ، در مجموع از نظر وي اين نقش با توجه به تناقضات ذاتي ميان توسعه ناموزون و افزايش آگاهي هاي قومي موجب تشديد منازعات قومي است .

قوميت ها در ايران از ديدگاه نظريه پردازان جديد

         بحران هاي قومي در ايران پس از انقلاب اسلامي در مناطقي چون كردستان ، تركمن صحرا و بلوچستان محصول فرايند مدرنيزه كردن در دوران سلسله پهلوي بوده است ، افزايش درآمد هاي نفتي ، رشد ناموزون و نابرابري هاي منطقه اي در كنار ديگر جنبه هاي مدرنيزه كردن نظير گسترش امكانات اطلاعاتي – ارتباطي و مواصلاتي ، افزايش ميزان كتابخواني و سطح آگاهي هاي عمومي ، تحرك اجتماعي و رشد بي رويه مصرف گرايي ، خيزش انتظارات را دامن زده است .

         از اين زاويه و بدون در نظر گرفتن ديگر عوامل مرتبط ، روابط قومي در اولين سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران محصول توامان واقعيت عيني و ذهني تصور " محروميت نسبي "در بين گروه هاي قومي بوده كه به صورت تنش و منازعه جلوه گر شده است .

مرحله گذار

         دوران گذار يك جامعه سنتي به صنعتي بحران زا ترين مقطع براي رهبري آن جامعه است . هسته اصلي نظريه پردازي هاي مرحله گذار مبتني بر اين است كه جوامع سنتي و جوامع صنعتي با مشكلات و تنگنا هاي كمتري از جمله هويت خواهي هاي قومي و مسائل مربوط به آن روبروست .

         سرشت در حال دگرگوني و تحول پذير جوامع در حال گذار فضا و شرايط مساعد تري براي بروز بحران هاي گوناگون مهيا مي سازد ، در اين نگرش ، جوامع سنتي با ويژگي هايي چون اقتصاد بسته ، اقتدار سنتي و متمركز ، حاكميت نظام فئوداليته و غالب بودن روستا نشيني ، تحرك كم اجتماعي و محدوديت هاي ارتباطي – اطلاعاتي با كمترين تنش ها مواجه بوده و جوامع صنعتي نيز با از سرگذراندن اين مراحل و با استقرار جامعه مدني ، اقتدار قانوني ، توسعه صنعتي و رفاه اقتصادي و اجتماعي و ... بحران كمتري دارند و احيانا ً در صورت روبرويي از توانايي بالاتري براي حل و فصل آن برخوردارند .

         براي تشريح بيشتر ، جوامع در حال گذار در چهار حوزه اقتصادي ، سياسي ، اجتماعي ، فرهنگي مورد بررسي قرار مي گيرند :

         1 - از لحاظ اقتصادي اين جوامع در حال تجربه فرايند توسعه هستند ، اين روند با كاستي ها و تنگنا ها و انتظارات فزاينده و آرزو هاي دور همراه است ، دور شدن از فضاي آرام ، ساده ، صميمي و حركت به سوي دور دستي نامعلوم همراه تنش و تغيير مداوم و رشد فزاينده انتظارات در مقابل ناتواني اقتصادي در پاسخگويي به موقع و مناسب به اين تقاضا هاي اقتصادي است .

         2 - از لحاظ سياسي در اين جوامع مدنيت به مفهوم دقيق آن شكل نگرفته و نشاني از مشاركت گروه ها و افراد جامعه را نمي توان يافت . اگر مشاركتي وجود داشته باشد  به صورت كم حاصل است ، در اين حوزه ها تناوب قدرت به منزله جزئي از نظام دمكراتيك جايگاهي ندارد ، بدين خاطر راه حل مشكلات ، رفع تنگنا ها و پيكار هاي سياسي نه از طريق مسالمت آميز و در درون رژيم صورت نگرفته و از طريق شيوه هاي غير مسالمت آميز و خارج از رژيم انجام مي پذيرد .

         3 - از لحاظ اجتماعي در جوامع در حال گذار وجود سطح بالاي سواد ، تخصص و درآمد سرانه متوسط ( و در نوسان ) و اقدامات مختلف درباره كنترل مواليد ، فرايند صنعتي شدن در اين جوامع سيل وسيعي از مهاجران را روانه شهر هاي بزرگ و به ويژه بخش هاي حاشيه آن كرده است . روند مهاجرت فزاينده مشاهده و لمس شكاف هاي اقتصادي ، طبقاتي و اجتماعي به همراه عدم كارآيي مناسب نظام اطلاع رساني و مديريتي ، شرايطي را مهيا مي كند كه هر ناظر بي طرفي را نسبت به آينده اين جوامع دچار شك و ترديد مي كند .

         4 - ناتواني در جذب و ادغام هويت هاي قومي در فرهنگ و ارزش هاي حاكم ، افزايش آگاهي هاي قومي و برقراري روابط فرامرزي ميان اقوام هم ريشه و تبار ، به ويژه در سطح نخبگان گروه هاي قومي ، حمايت بشردوستانه و مداخله جهت دار منطقه اي و بين المللي در امر حقوق اقليت هاي قومي و نيز عدم وجود زمينه مناسب براي همسازي و همنوايي فرهنگي محملي براي تنش هاي قوم گرايانه در اين جوامع است .

         گابريل آلموند ، لئونارد بايندر ، لوسين پاي  با توجه به بحران هاي دوران گذار 1960 و 1970 و اشاره به بحران هاي هويت ملي ، نفوذ ، مشروعيت ، مشاركت ، توزيع و يكپارچگي ، گذر توفيق آميز از هر يك از بحران ها را راهگشاي توسعه و نوسازي دانسته و در مقابل ناتواني جوامع در حال گذر در زدودن اين بحران هاي ساختاري را براي فرايند توسعه ، تنش زا ، تباهي آور و تاخيرزا  محسوب مي كنند و در چارچوب برداشت انتزاعي از اين نظريات ، زمينه هاي منازعات قومي در جوامع در حال گذاري رخ مي دهد كه هنوز كاملا ً به راهكار هاي توفيق آميز بحران ها دست نيافته اند .

 قوميت ها در ايران از ديدگاه نظريه پردازان مرحله گذار

        هر سه مقطع عمده از بحران هاي قومي در دوران معاصر ، يعني بعد از انقلاب مشروطه اواسط دهه 1320 ه . ش ( بحران آذربايجان و كردستان ) و اولين سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي را متاثر از شرايط گذار در جامعه ايران دانسته اند و گذار از ساخت سياسي ، اجتماعي و فرهنگي بسته  دوران قاجار به فضاي نوين مشروطه و دوره رضا شاه و محمد رضا شاه در دهه 1320 را از مهمترين عوامل تنش زاي قومي دانسته اند ، كمي و كاستي دولت هاي جديد در پاسخگويي سريع باعث پيدايش انتظارات جديد شده و شكاف ميان واقعيت هاي موجود و آمال و آرزو هاي گروه هاي اجتماعي و قومي را تشديد مي كند .

 

 

        در مقطع اول ، گذار از ساخت و بافت فئودالي – نيمه سرمايه داري ، در مقطع دوم ، گذار از ساخت نيمه فئودالي – نيمه سرمايه داري به نظام سرمايه داري وابسته ، در مقطع سوم ، گذار تزلزل در اركان نظام سرمايه داري وابسته و تلاش در جهت ايجاد زير ساخت هاي مستقل اقتصادي ، بعد اقتصادي اين دوران را به معرض نمايش مي گذارد كه در پيوند با ابعاد ديگر ، ارتباط مستقيم ميان مرحله گذار و بروز بحران هاي قومي خبر مي دهد .

مرحله فرانوگرايي

         از دهه 1980 برخي از پژوهشگران ، گفتمان جديد فرانوگرايي را در مقابل انديشه نوگرايي بيان كردند كه از زاويه جديدي به امكان بروز و تشديد ستيز هاي قومي در دوران جديد مي پردازد .

         فرايند نوگرايي رويكردي فلسفي – تاريخي است كه سعي در ايجاد پيوند دو مرجع عقلانيت و ذهنيت كه گاهي متضاد و گاهي سازگارند داشته و در فرگرد خود به حذف تدريجي امور اجتماعي ، فرهنگي ، سنتي و مذهبي به نفع دنياي شفاف و ناقد دانش فني نويد مي دهد اما در انديشه فرانوگرايي بر عقل انسان و حدود توانايي هايي آن در دستيابي به حقايق امور و پديده ها ترديد وارد شده و با تعريف جديدي از انسان روبرو مي شويم كه بيش از حد بر فرديت خود متكي است و مايل نيست خود را با نظم اجتماعي و جهان سازگار كند در چنين فضايي تعارضات قومي و فرهنگي ، وسواس هويت ، نژاد پرستي و عدم تحمل و تساهل با ديگران فراهم مي آيد و در چنين شرايطي دولت به منزله مظهر هويت ملي و ساختار سياسي – اجتماعي از اعتبار مي افتد و اخلاقيات در دايره اي از نسبيت ها گرفتار مي شود .

         گي روشه در اين باره در كتاب " تغيير اجتماعي " با توجه به بحران خيزي جامعه فراصنعتي چنين آورده است : اين فرضيه نيز قابل توجه است كه به تناسب پيچيدگي و توسعه نيافتگي جامعه ، به دليل وجود تناقضات اجتماعي ، امكان وحدت نظام اجتماعي كاهش مي يابد  ، همچنين مي توان گفت كه هر چه جمعيت يك جامعه آگاه تر و با سوادتر باشد ، بيشتر به تناقضات ساختي و فشار هايي كه ايجاد مي كند حساس تر است و اين واقعيت توجيه گر اين است كه جامعه فراصنعتي دائما ً با اعتراضات و آشوب هاي اجتماعي روبرو خواهد بود .

         ساده سازي گرايش و جهت بحران هاي قومي در جوامع فرانوگرا به دو صورت امكان پذير است ، در حركت شتابنده جوامع سنتي به صنعتي و مدرنيسم منزلگاه افول كشمكش هاي قومي است كه پس از گذراندن اين مرحله ، مجددا ً شاهد رشد شتابان هويت خواهي هاي قومي خواهيم بود .

 

 

قوميت ها در ايران از ديدگاه نظريه پردازان فرانوگرايي

         اين نظريه به نوعي ناظر بر بروز بحران هاي قومي از دهه 1980 است در اين ديدگاه قوميت مداري ، نژاد پرستي و عدم تحمل و تساهل ناشي از تكيه بيش از حد بر فرديت انسان ها و از منظر اين نظريه پردازي  ، مبارزات گروه هاي قومي در باسك اسپانيا ، كبك كانادا و ايرلندي ها در انگلستان نمونه بارزي از اين الگو هستند .

         همنوايي اين دو ديدگاه با مواضع و اقدامات خصمانه دشمنان يكپارچه ملي اين مرز و بوم ، لزوم اجماع نظر  و وحدت عمل ميان نخبگان فكري و اجرايي در انجام دادن مطالعات راهبردي و تصويب و اجراي اقدامات بازدارنده در عرصه سياسي ، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي را براي جلوگيري از بروز ستيزه هاي قومي در آينده را به عنوان ضرورتي واجب نمايان مي سازد.

شكاف هاي قومي در ايران

         نوگرايي در ايران موجب ايجاد و تشديد تنش هاي قومي و هويتي شد و در موارد فراواني صحنه هاي سياسي را به خشونت كشيد . شايد بتوان گفت انقلاب مشروطه و به تعاقب آن نوگرايي رضاخاني كه حركتي مستبدانه و از " بالا " بود ، يكي از حوادث مهم قرن اخير است كه شكاف اجتماعي را در ايران تا حد زيادي شكل داده است . نوگرايي رضا خاني را مي توان مبتني بر سه اصل كلي دانست :

 1 – سكولاريسم  9 2 -  توسعه صنعتي در مركز 3 -   وابستگي به بيگانگان

         اين سه ركن نوگرايي در ايران منشاء سه شكاف اساسي در جامعه ايراني شد چرا كه سكولاريسم دولت را در مقابل روحانيت قرار داد و بي توجهي و تبعيضات نژادي و قومي ، مركز و حاشيه را با هم روياروي نمود . وابستگي به خارج هم ملي گرا ها را در مقابل جريان هاي سياسي وابسته به خارج قرار داد .

         شكاف هاي اصلي در ايران اساسا ً هويتي هستند  ، روحانيت و جناح مذهبي در نوگرايي ، تهديد ارزش هاي ديني و تعرض به حريم شرع مقدس را مي بيند و با دولت و گروه هاي لائيك 10 در ستيزي هويتي است .

         صنعتي كردن كشور و توسعه حاصل نوگرايي رضاخاني در عصر پهلوي است که بر اثر آن ، نابرابري هاي اقتصادي به سرعت باعث دامن زدن به تبعيض نژادي و قومي شد  و منشاء تحركات هويت طلبانه قوم ها و نژاد هاي در اقليت شد . همچنان اين شكاف ، منشاء تحركات سياسي فراوان و مهمي گرديد و در ايران اين دوران ، شاهد تكوين و بروز قيام هاي نژادي متعددي هستيم .

         آغاز نوگرايي در ايران از عصر قاجار است ، در اين دوره هر منطقه و يا اقليتي ، نظام اقتصادي و معيشتي ويژه خود را داشت و ارتباطي بين اين مناطق و دولت مركزي وجود نداشت و اگر هم ارتباطي بود بسيار سطحي و در سطح پرداخت ماليات به دولت مركزي بود ، جدايي بين دولت و جامعه و استقلال نسبي مناطق نسبت به دولت مركزي ، احساس نابرابري ناشي از سياست هاي دولت مفهومي ندارد ، پيروزي مشروطه خواهان اگرچه تحولات عميقي در جامعه ايران به همراه داشت ولي در اين زمينه نتوانست تحول و دگرگوني چشمگيري را موجب شود اما در عصر انقلاب مشروطه و به ويژه زمان حكومت پهلوي آهنگ آن شدت بيشتري يافت و همواره با دست اندازي و دخالت فراوان قدرت هاي بيگانه همراه بوده است كه بارقابت شديد استعمارگران روسي و انگليسي و در پايان دوران پهلوي دخالت بي حد آمريكا همراه بوده است .

         قدرت هاي خارجي سعي نمودند تا علاوه بر نفوذ در قدرت مركزي ، جناح ها و جريان هاي مختلفي را نيز به خود وابسته سازند ، دخالت بي حد كشور هاي خارجي در امور داخلي ايران ، منشاء رويارويي قشر هاي مختلف جامعه ايراني  شد و اين رويارويي به شكاف مهمي مبدل گشت ، ستيزي كه يك طرف آن افراد وابسته به بيگانگان و طرف ديگر آن آناني كه به اين وابستگي اعتقاد ندارند قرار داد ، در اينجا آن چه منشاء تعارض است هويت ملي است كه با دست اندازي بيگانگان مورد تهديد قرار می گرفت. گروه ها و قشر هاي اجتماعي به نوعي براي دفاع از هويتي كه از ديدگاه آنان مورد تعرض واقع می شد به صحنه سياست كشانده مي شوند . خواسته هاي گروه هاي اجتماعي بر خلاف اروپاي قرن نوزدهم و بيستم كمتر رنگ اقتصادي و يا اجتماعي داشته و بيشتر رنگ و صبغه مذهبي داشت ، خواسته هاي اينگونه كمتر گفتگو پذيرند و به سختي مي توان اميد داشت كه در پشت ميز مذاكره برای آنها راه حلي مناسب يافت ، بسيج هويت هاي مذهبي و ملي به راحتي مي توانست به خشونت كشيده شود و راه حل هاي سياسي را به بن بست بكشاند .

         سياست هاي نوگرايي در زمان رضا شاه ، با انهدام اقتصادي منطقه و ذوب آن در اقتصاد ملي آغاز شد ، نوگرايي مستبدانه و از " بالا " نتوانست در عمق جامعه رسوخ كند و بسيار سطحي بود و روندي  مبتني بر نابرابري بين اقليت هاي نژادي شكل گرفت ، اين نابرابري ها توانست زمينه را براي تحركات قومي و نژادي فراهم سازد .

         رضا خان بر اين باور بود كه براي توسعه و نفوذ و فراگير كردن دولت مركزي بايد افراد با نفوذ و سران محلي  ، عشيره اي و قوم ها را از ميان برد ، زيرا نفوذ آنان را مانع گسترش حضور دولت مي دانست ، حاصل آن ايجاد شكاف بين مركز و حاشيه و آن هم از نوع هويتي  آن در اين جامعه پديدار شد ، تمركز گرايي شديد و بي توجهي به حاشيه ها در توسعه اقتصادي و صنعتي ، تأكيد فراوان و بيش از اندازه بر تضعيف و اضمحلال شاخص هاي فرهنگي و زباني قوميت هاي مختلف ، دست به دست هم داد تا بحران هويت را براي برخي از اقليت هاي قومي آفريدند و منشاء حركت هاي قومي فراوان كه برخي خشن و غير مسالمت جويانه بود ، شدند .

         به طور کلی احساس نا برابري و تبعيض به عصر پهلوي باز مي گردد چرا كه در عصر قاجار به سختي مي توان از پديده اي به نام " اقتصاد ملي " سخن گفت . نابرابري اقتصادي بين اقليت ها بازتابي از اقتصاد ملي و فراگير و نابودي سيستم هاي شبه اقتصاد محلي و قومي است .

مهمترین عناصر هویت ملی و قومی

         مي توان گفت شاخص هاي عمده قومي شامل خود آگاهي ، زبان مادري ، سرزمين نياكاني ، ويژگي هاي رواني – فرهنگي و شيوه زيستن است ، بنابرين مهمترين عناصر و ابعاد هويت ملي ايرانيان با توجه به ويژگي هاي جغرافيايي و تركيب قومي بر موارد زير اشاره دارد :

 

         توسعه در بعد اجتماعي ، به عنوان عامل اصلي شكل گيري و سامان شخصيت افراد يك جامعه و انسجام  جدي و قوي تر شدن شخصيت اجتماعي شهروندان و در نهايت ملت است .

         هرچه اين بعد قوي تر و تكامل يافته تر باشد سبب ايجاد اعتماد در جامعه ، پذيرش مصالح و منافع جمعي بر منافع فردي ، برقراري رضايت عمومي ، احساس سود بري و سود رساني ، مشاركت در تقسيم قدرت ، ثروت ، پايبندي به هنجار هاي اجتماعي و فرهنگي و ... در جامعه خواهد شد .

         توسعه در بعد تاريخ ، به گفته روانشناسان تاريخ شخصيت است ، رخداد ها ، خاطرات ، شخصيت تاريخي و آشنايي با تاريخ نياكان در شكل گيري و شكل دادن انگاره هاي جمعي موثر است .

         توسعه در بعد جغرافيايي ، در حقيقت هويت ملي منبعث از محيط جغرافيايي سرزمين مادري هر ملت و عامل اصلي بقاء و دلبستگي و تعلق خاطر به سرزمين است .

قوميت و الگو های آن 2

قوميت و الگو های سیاست قومی در کشور

گرد آورنده : بهروز سروش نیا

اسفند ماه 1384

بخش دوم

         توسعه در بعد دين و دينداري ، دين به عنوان منبع جاويدان و آغازين معنا بخشي و هويت بخشي به تمامي مردمان بوده است ، پايبندي آگاهانه و منطقي به جوهر و شعائر و آيين هاي مذهبي تاثير جدي در فرايند توسعه و نوسازي و منبع مهمي براي تحكيم هويت اقوام و هويت ملي داشته است .

        توسعه در بعد سياسي ، تعلق خاطر به دولت به عنوان يك واحد سياسي منتخب همه اقوام يك كشور از اهميت ويژه اي در مشروعيت بخشي حكومت در هويت ملي بوده و عامل عمده اي در تقويت همبستگي ملي است .

         توسعه در بعد فرهنگي ، توافق اشتراك فرهنگي در بين اقوام هر كشور زماني حاصل مي شود كه بتوان ميراث مشترك ، گسترده و فراگير در بين اقوام ساكن در آن ايجاد كرد ، ميراث فرهنگي اقوام يك سرزمين همواره بايد مورد تكريم و حمايت جدي حاكميت و اقوام اقليت و اكثريت قرار گيرد . ميراثي همچون معماري ، سنت ها ، اعياد ، مراسم و مناسبت ها ، اسطوره ها ، طرز پوشش ، هنر هاي ملي و بومي ...

راهکار هایی برای ثبات امنيت

 

         قوميت به عنوان وسيله اي براي هويت يابي در جوامع چند فرهنگي و چند نژادي و يا تلاش در جهت وحدتي روانشناسانه بر مبناي يك عنصر ذهني يا واقعي مانند خون و تقدير مشترك تعريف شده است .

         به هر صورت اگر ما تعريف قوميت را بپذيريم و يا جامعه خود را جامعه اي چند قومي بناميم ، واقعيت اين است كه در درون كشور ما اقوام مختلفي زندگي مي كنند بخصوص كه بخشي از آنها در حاشيه مرز ها مستقر هستند که در تثبیت امنیت در مرز ها نقش بسزایی دارند .

         در جغرافياي فعلي ايران بايد به مسئله قوميت ها به عنوان واقعيتي انكارناپذير و حائز اهميت توجه نمود ، بحران هاي مختلف بين قوميت ها در تاريخ معاصر نشانگر اين امر است كه ثبات و امنيت كشور در گرو چاره انديشي اساسي براي اين حوزه است .

         در تاريخ معاصر متاسفانه هرگاه حكومت مركزي دچار ضعف و ناتواني گشته ، مسائل قوميت ها به شكل هاي مختلف و در بعضي موارد به صورت خشونت آميز بروز كرده و حكومت متمركز نيز فقط توانسته با اعمال قدرت فائق از ظهور گرايشات قومي جلوگيري نموده و اين گرايشات را به نيمه پنهان پس براند اما در هر زمان امكان بروز آنها به اشكال مختلف و شايد بحراني ، منتفي نگرديده است .

         گاهي تعارضات اجتماعي در خارج ازچارچوب نظام سياسي صورت مي پذيرد و اصل نظام سياسي را هدف مي گيرند در اين شرايط ، گروه هاي اجتماعي تمايلي به گفتگو با نظام سياسي ندارند و مي كوشند با تغييرات نظام و با توسل به خشونت خود را بر نظام جامعه تحميل كنند و اساسا ً اصل گفتگو مورد انكار است .

         تحقيقات نشان مي دهد كه شكاف هاي هويتي قومي مي توانند زمينه بسيار مساعدي براي اينگونه تحركات خشن فراهم آورد .

         نكته مهمي كه بايد مورد توجه قرار داد اين است كه وجود اقوام مختلف در يك كشور نمي تواند به هيچ روي به تنهايي دليلي بر تحركات مبتني بر هويت جويي قومي و نژادي دانست .

         در هر جامعه مي توان سلسله اي از پيوند ها را در طبقاتي از تعلقات از نظر اهميت قرار داد ، كه بايد پيوند با دولت در رأس هرم پيوند ها قرار گيرد ، تا زماني كه پيوند هاي مختلف قومي ، زباني ، گروهي ، ... در طول پيوند به دولت هستند مشكلي وجود ندارد و هيچ يك از پيوند ها نمي توانند عامل ايجاد شكاف در جامعه گردد ، اگرچه مي توانند تنش هاي زود گذري را موجب گردند .

          در بسياري از كشور هاي اروپاي غربي اگرچه اقليت هاي قومي و نژادي موجودند ، ولي دولت ها كوشيده اند با اتخاذ تدابير و سياست هاي فراگير پيوند با دولت را در طول پيوند ها قرار دهند و مانع از ايجاد احساس هاي قومي در جامعه شوند .

         تدوين برنامه هاي جامع فرهنگي در خصوص زبان ، مذهب و فرهنگ در مناطقي كه اقوام بسر مي برند .

         تقويت و ايجاد فعاليت ها و برنامه هاي جامع اقتصادي ، بهره برداري از معادن و ظرفيت هاي كشاورزي و صنعت و كارآمد كردن جوامع قومي ، ايجاد زمينه كار و كاهش نرخ بيكاري در بعد اقتصادي

         با انباشت سرمايه و ايجاد توسعه تجاري – صنعتي تقسيم كار فردي و اجتماعي – ملي و منطقه اي ، توليد انبوه ، ايجاد بازار ملي و برقراري روابط پولي ميان آحاد مختلف مردم برای این که ساخت اقتصاد حاكم را به اقصي نقاط تسري دهد .

         ظرفيت هاي انساني ، اقتصادي و فني بومي بازشناسي شده و با بكارگيري علمي و صحيح از اين ظرفيت ها براي توسعه همه جانبه سود جست . در چنين حالتي صلح و آرامش جانشين جنگ و خصومت و رفاه آسايش و توسعه و پيشرفت جايگزين ناآرامي و خشونت و توسعه نيافتگي مي گردد .

         كشور هاي توسعه يافته با استقرار دولت مركزي در عمل موجبات امنيت و پايان بخشيدن به گردنكشي هاي حاكم را بر طرف ساخته و در نهايت موجب كاهش منازعات قومي گرديده اند . اگرچه قوميت در كشور هاي صنعتي وجود دارد ولي به علت توسعه صنعت و گسترش اقتصاد ، رفاه و امكان استفاده از فرصت ها براي گروه هاي قومي مختلف و پيگيري سياست شايسته سالاري و ... تعارض آفرين نبوده است .

         قوميت در جهان سوم هميشه ملي گرايي هاي خرد نيست و هر قومي در مسير جدايي طلبي گام بر نمي دارد ، مطمئنا ً انشعابات قومي وجود دارد و بالقوه سرچشمه هاي تضاد و تجربه اجتماعي هستند ، دولت ها اغلب از اين قضايا آگاهند و سعي مي كنند تا موازنه قومي را برقرار كنند براي مثال ارتش ها و دواير برجسته دولتي ( به عنوان مظهر وحدت ) بر پايه قومي تشكيل يافته تا تنش هاي قومي را مخدوش كرده و تسلط و كنترل خود را تداوم ببخشند ، البته بعضي اوقات اوضاع فرق كرده و اتخاذ چنين سياست هايي براي كشمكش ها قومي غير عملي مي نمايد  ، پيچيدگي ريشه هاي اختلاف ، ماهيت گروه هاي خاصي با نيات مختلف از اين دسته عوامل به حساب مي آيند .

         اقوام زباني و مذهبي ايران را بايد به مشاركت فرهنگي يعني شركت داوطلبانه ، ارادي و آگاهانه در ابعاد گوناگون زندگي فرهنگي جامعه ، به منظور گسترش توسعه پايدار ، متوازن و همه جانبه زندگي فرهنگي دعوت كرد ، مقصود از شركت داوطلبانه ، حضوري است فعال ، با انگيزه ، اين دعوت نيازمند آن است كه حقوق فرهنگي از سوي دولت كاملا ً پشتيباني شود  .

 

         استقرار سيستم فدرالي براي يك كشور كثيرالمله يكي از راهكار هاي جديد کشور هاجهت رعايت عادلانه حقوق و سامان دادن به روابط و مناسبات بين اقوام است 11 .

 

         ضعيف بودن امكانات ارتباطي و فناوري ، حيات خرده فرهنگ هاي قومي را در كنار فرهنگ ارزش هاي حاكم استمرار بخشيده است ،به علاوه در بعد اجتماعي ، سلسله مراتب اجتماعي و سياسي در نظام سنتي و تبعيت رده هاي مختلف قومي از اين سلسله مراتب ، اين امكان را براي رهبران گروه هاي قومي پديد آورده است كه در شرايط ضروري از اين توانايي در مقابل دولت مركزي بهره جويند و كشمكش هاي قومي را بيش از پيش دامن بزنند ، در مقابل مسائل قومي كشور هاي عقب مانده ، نظريه پردازي هاي سنتي بر حذف اين معادله در كشور هاي توسعه نيافته تاكيد مي ورزند .

         پاسخ در نوع برخورد با اقوام ساكن در يك سرزمين ، به چگونگي حل سياسي مسئله نهفته است ، اگرچه محروميت اقتصادي مناطق قوم نشين يكي از عوامل رشد اختلاف هاي قومي است اما مسائل قومي به هيچ وجه در آن خلاصه نمي شود چه بسا بسياري از ناسيوناليسم هاي قومي پردامنه در بين گروه هايي پديد آمده كه در موقعيت اقتصادي ممتاز بوده اند مانند باسك اسپانيا ، كروات ها در يوگسلاوي سابق ، ايتالياي شمالي

         بسياري از جنبش هاي قومي به طور آشكار در تعارض با منافع اقتصادي قوم معترض قرار دارد مانند جلوگيري از سرمايه گذاري و اقدامات عمراني دولت هاي مركزي يا سرمايه گذاران خارجي در منطقه قوم نشين ، نمونه آن كاتوليك هاي ايرلند شمالي ، چچن ها در جمهوري فدراتيو روسيه يا فرانسويان كبك كانادا از اين زمره است .

         نمی توان هر نوع خواسته قومي و محلي را به خارجيان نسبت داد اين رويكرد مانع عدم فهم عميق مسئله و يافتن يك راه حل منطقي براي آن و تشديد اختلاف هاي قومي و به خشونت كشيدن آن مي شود .

         برخي از اقليت هاي قومي مايلند دولت مركزي از تمركز گرايي بيش از حد و تحميل يك فرهنگ و زبان مشترك دست بردارد، حفظ ويژگي هاي قومي خواستي است كه اكثريت اعضاء گروه هاي قومي در همه كشور ها ابراز مي كنند اگر اين خواسته به نحو مطلوبي تحقق يابد ، دليلي براي بروز مشكلات جدي نخواهد بود .

         راه حل هاي نامطلوب و غير انساني چون قوم كشي يا اخراج دسته جمعي اعضاي يك گروه قومي برای کشور هایی که درصد قابل توجهی از مردم آنها را اقوام متفاوت مانند مهاجران اروپايي در سرزمين هاي امريكا و استراليا يا كوچاندن آلماني هاي حوزه درياي بالتيك و تاتار هاي كريمه توسط استالين و يا كشتن مسلمانان در بوسني هرزگوين نيز وجود دارد که مي توان به عنوان يك راه حل مد نظر داشت اما اين راه حل ها عملا ً غير ممكن و غير راهگشا است .

         راه حل نامطلوب ديگر انكار ويژگي هاي قومي و تحميل يك فرهنگ ملي و زبان استاندارد ( که معمولا ً فرهنگ  و زبان و قوم غالب ) است . اين راه حل بحران را به تعويق مي اندازد ولي حل نمي كند . تركيه نوين هويت كرد ها و ساير اقليت ها را انكار كرد ولي سرانجام مشكل حل نشد ، تنها راه باقي مانده پذيرش اصل تنوع قومي و ايجاد ساختار ها و نهاد هاي مناسب براي نوعی همزيستي مسالمت آميز در درون مرز هاي يك كشور است .

         در برخي از موارد جدايي كامل يك قوم مسئله آفرين ، بهترين جايگزين براي جلوگيري از درگيري هاي خشونت آميز و جنگ تمام عيار بوده است ، بارز ترين نمونه آن در شوروي سابق و چكسلواكي است .

         اکنون در پرتو روند جهانی واگرایی 12  از یک سو و تحولات سیاسی اجتماعی که در حول و حوش ایران به وقوع پیوسته و از سوی دیگر همراه با تبلیغات سیاسی هبستگی های قومی از طرف همسایگان ، در صورتی که به موقع استراتژی صحیح و منطقی در رابطه با مسئله قومیت ها به ویژه در بعد سازگاری مذهبی به معنای اصل آن نشود با مسائل ومشکلات جدی مواجه خواهیم شد ، اگر شعار پان ترکیسم تا حدودی افت نموده ولی اثرات تبلیغی آن در میان برخی افراد در درون جامعه خود را نمی توان نادیده گرفت ، نقش وسایل ارتباط جمعی کشور های همسایه در این خصوص درخور توجه خاص است به ویژه آن که از لحاظ اطلاعات ، آموزش و برنامه های سرگرم کننده آن ها از جذابیت بیشتری برای جوانان قومیت هم زبان دارا هستند و به عبارت دیگر تهاجم فرهنگی از جوامع همجوار ملموس تر و نگران کننده تر از جوامع غربی و دور دست است .

         هويت هاي ملي و قومي بتدريج در خلال فرايند هاي سياسي و شرايط و زمينه هاي اجتماعي و بين المللي خلق مي شوند .

          بنابرين آن دسته از سياست هاي قومي كه بتواند زمينه بروز نارضايتي و طرح خواسته هاي جداگانه قومي را كاهش دهد و نخبگان قومي را در قدرت سهيم كند ، قطعا ً در جلوگيري از بروز تنش هاي قومي مؤثر خواهد بود .

         حفظ آداب و رسوم ، سنت ها و زبان اختصاصي هرقوم حق طبيعي آن قوم محسوب مي شود ، همه اقوام حيات و ادامه راه و روش هاي فرهنگي خود را دارند . كشور هاي چند قومي با اتخاذ سياست هاي قومي مناسب و با احترام نهادن به اصل تنوع فرهنگ هاي قومي در درون مرز هاي مشترك و استفاده از گفت و شنود به جاي زور و اجبار مي توانند يكپارچگي و تماميت ارضي خود را حفظ كنند .

         از نقطه نظر هويت ملي هرچه يك نظام سياسي در تامين برابري در حقوقي چون : برابري در فرصت دستيابي به مقامات سياسي و اداري جامعه ، برابري در فرصت هاي اساسي مانند تحصيلات ، شغل مناسب ، امكانات رفاهي ، برابري در حقوق و امتيارات قانوني ، برابري در حقوق مربوط به مشاركت سياسي و وظايف آن ، عملكردي موفق تر داشته باشد ، هويت ملي در آن كشور بحران كمتري دارد .

         نكته قابل ذكر اين است كه در فرايند ملت سازي ، ميراث ادبيات ، زبان رسمي ، مباني تعليمات عمومي و مذهب رسمي به عنوان مبناي انسجام ملي مطرح مي شوند و طبيعي است كساني كه به هر دليلي نتوانند خود را با اين روند هماهنگ سازند ، از دستيابي به برخي از حقوق شهروندي همگاني محروم خواهند شد ، اين محروميت تبعاتي همچون حاشيه شدن افراد و سبب زنده شدن و تقويت هويت هاي مادون ملي مانند قوميت ، نژاد و محله گرايي و ... مي شود كه محركي براي دست زدن به اعمال سياسي و از جمله مدعي شدن حق تعيين سرنوشت است و هويت مادون ملي جهت انسجام و شكل دادن به افراد محروم از حقوق شهروندي و جهت دادن به اعمال آنها ،در جهت ادعا هايشان نقش اساسي دارد .

          محرومين خواهان بدست گرفتن سرنوشت سياسي خود در قالب استقلال كامل سياسي و تشكيل دولت ملي جديد يا خود مختاري در درون واحد سياسي دولت ملي هستند .

         اشكال ديگري از تعارض بين هويت ملي و هويت مادون قابل تصور است ، كه به ويژه در فرايند توسعه و نوسازي است ، نوسازي سبب پيدايش طبقه اي جديد از روشنفكران مي شود كه آنها با دستيابي به امكانات پژوهشي بهتر مي توانند هويت و موقعيت خود را بشناسند و با كمك گرفتن از اين شناخت و نماياندن محروميت ها به شكل ديگري هويت مادون ملي كمك كنند .

        انكار تفاوت هاي قومي و تلاش در جهت يكپارچگي ملي در كشور هايي كه فاقد همگني قومي اند و توسل به شيوه هاي سركوبگرانه در جهان كنوني راه به جايي نمي برد ، برخي از نظام هاي سياسي و نهادي مي تواند مانع رشد انواع خشن و جدايي طلب ناسيوناليسم قومي مي شود و نيز گاهي بر عكس باعث بروز بدترين نوع قوم گرايي و تشنجات قومي مي شود ، در صورت ايجاد نهاد هاي مناسب براي نظام چند قومي و تكثرگرا ، دليلي براي غلتيدن به دامان جنگ و خشونت قومي نخواهد بود . افكار عمومي جهان بيش از پيش به سوي پذيرش اصل تنوع و تكثر قومي و فرهنگي پيش مي رود در برخي كشور ها ، سياست چند فرهنگي شدن رسما ً ترويج مي شود .

         واقعيت اين است كه ايران نيز همانند هر كشور چند قوميتي ديگري در روند رشد و توسعه خود با مطالبات سياسي و اجتماعي اقليت هاي قومي روبرو شده و لاجرم بايد به گونه اي معقول و معتدل پاسخگوي اين مطالبات باشد اگرچه امروز از نا آرامي در برخي مناطق ايران خبري نيست ، اما درباره از سرگيري و طغيان امواج در آينده نمي توان مطمئن بود . گشودن باب موضوع اقليت هاي قومي در كشوري كه داراي قوميت هاي مختلف است از اهميت ويژه اي برخوردار است ، زيرا مسئله قوميت ها در ايران تا كنون به شكل موضوعي غير قابل طرح هم براي مخالفان مسئله قوميت ها و هم براي موافقان مطرح بوده است ، مخالفان ، طرح مسئله قوميت ها  را مساوي با دامن زدن به اختلافات و يا نفي يكپارچگي ايران مي پندارند ، موافقان با نگراني از نزديك شدن به اين مباحث احتراز مي ورزند و بسياري ديگر نسبت به جدي بودن اين مباحث ترديد دارند .

         به موازات گسترش پهنه فعالیت ها و وظایف دولت های نوین تمایل به سوی ترکیب و یکی کردن جمعیت ها و اعطای احساس وحدت منافع و مسئولیت های شهری مربوط به شهروندی افزایش می یابد در بعضی موارد این فعالیت ها به از میان برداشتن موانع بین طبقات قومی و جوامع قومی و از بین بردن هرگونه احساسی از فرهنگ و نژاد جدا و متمایز منجر شده اند .

         در مواردی که اعضاء یک اجتماع قومی احساسی روشن و درک واضح از حیات جمعی به دست آورده اند ، مداخله فزاینده حکومت , وحدت منافع و مسئولیت قومی را به سادگی تقویت نموده و تفاوت های قومی را تشدید می نماید .

         ایجاد سامانه های13  آموزشی شهری به ویژه در تحریک احساسات و نیات پنهان و نهان اقوام مختلف و یا حتی در القاء و تلقین حس هویت قومی در میان جمعیت هایی که توسط اکثریت به عنوان گونه متفاوت طبقه بندی می شوند ، موثر است .

         گسترش قوای حکومتی و مداخله در زندگی اجتماعی , جوامع قومی جدیدی را از میان طبقات قومی موجود خلق کرده یا باعث رشد و تقویت تفاوت های قومی و هویت قومی شده است .

         روشنفکران ، اقوام و ملت های جدید را پیشنهاد کرده  ، طبقه اندیشمند حرفه ای ، مجرای اصلی و ذینفع اشاعه و انتشار این پیشنهاد بوده ، وکلا ، حقوقدانان ، پزشکان ، آرشیتکت ها ، مهندسان ، تکنسین ها ، خبرنگاران ، معلمان در ترویج و تشویق نظر امت قومی به ویژه در جوامع سازمان یافته در داخل یک کشور نقش بسزایی دارند ، روشنفکران قوم و طبقه آگاه مراقب جامعه بوده که خود را بسیج نموده و سپس طبقات دیگر از طریق فرهنگ بومی و محلی – فرهنگی پایین رتبه و شفاهی و زبانی را به سطح و موقعیت یک فرهنگ ادبی والا و صاحب شأن ارتقاء دهند ، برجستگان قوم نیز از طریق تألیف و گردآوری فرهنگ های لغت ، کتب مربوط به دستور زبان و رسالات و مقالات زبان شناسی ، زبان روستایی را اصلاح نموده و به شکل نوینی در می آورند ، زبان ها و فرهنگ های چک ، فنلاندی ، اوکراینی از جمله نمونه هایی هستند که در آغاز مورد غفلت واقع شده و از اهمیت پایینی برخوردار بوده در حالی که باید به طور کامل رشد یافته و در سطح جهانی مورد شناسایی واقع می شدند .

         شاید یکی از اصلی ترین عوامل جدید در خلق اقوام نوین ، اندیشه ملی گرایی یا اندیشه ملی گرایی قومی بوده است . برخلاف اشکال ملی گرایی مدنی و سرزمینی ، ملی گرایی قومی از سوی ملت به عنوان یک جامعه فرهنگی شجره ای یا بومی پنداشته می شود .

          در حالی که مفاهیم مدنی و سرزمینی از ملت ، آن را به عنوان اجتماعی دارای فرهنگ مشارکتی ، قوانین مشترک و تابعیت سرزمینی تلقی می کند ، دیدگاه قومی نسبت به ملت بر روی شجره شناسی و نسب شناسی اعضایش – هر چند فرضی و خیالی – و حرکت و تحرک عموم مردم ، تاریخ بومی و آداب و رسوم و فرهنگ بومی و محلی تنظیم می شود . ملی گرایی قومی که سازنده ملت بر اساس روابط قومی از پیش موجود است بر ملی گرایی مدنی و سرزمینی برتری دارد . بنابر این ملی گرایی قومی لزوما ً نوعی انقلاب هایی که خیزش جوامع شهری در غرب پدید آورده ، نیست .

         باز گشت به یک فرهنگ عمومی و بومی که برای مقاصد سیاسی مورد استفاده قرار گرفته با اعتقادی که حرمت و تقدیس آن فرهنگ را القاء و تلقین می کند ، شروع می شود .این روند بخشی از ملی گرایی قومی و شجره ای است ، حتی زمانی که مردم به دستور ها و احکام آن عمل نکنند.

         ملی گرایی قومی به نوبه خود از عوامل متغییری ناشی می شود که دو عامل برجسته آن ، الف - ویژگی ها و خصایص قومیت و تبلور آنها به شکل جوامع قومی ، ب - برخورد ایدئولوژی ملی گرایانه است .

        در اغلب جوامع توسعه يافته و حتي در بعضي از كشور هاي جهان سوم كه دموكراسي  در آنجا نهادينه شده (مانند هندوستان و تا حدودي پاكستان) مسئله قوميت ها همواره جزئي از مسئله دموكراسي است و حساسيت به مطالبات قوميت ها و هويت قومي در برنامه هاي سياسي و اقدامات عملي فراتر از راه حل هاي امنيتي بوده است.

         هرگز جدايي طلبي در ايران به عنوان يك جنبش به صورت خواست در بين قوميت ها مطرح نبوده به اين ترتيب نگراني و نوع رويه برخورد با قوميت ها نبايد صرفا ً با ديدگاه امنيتي مورد مطالعه قرار گرفته و سياست برخورد با قوميت ها را بيشتر بر بنيان پيش فرض هاي غير واقع بينانه استوار نمود .

         وضعيت همجواري اغلب قوميت ها با كشور هاي همسايه و داشتن اشتراك نژادي ، قومي و فرهنگي با بخشي از ساكنان آن كشور ها ( عراق ، تركيه ، افغانستان ) كه با نوعي شكل گيري روند گفتمان توافقي توام است ، بروز هر نوع تحولي در آينده اين قوميت ها در كشور هاي همسايه مسلما ً در شكل گيري فضاي قوميت هاي ساكن در ايران بي تاثير نخواهد بود كه مي توان آن را به نحوي مثبت با اتكاء به اين اشتركات يا روابط و مناسباتي سالم گسترش داد .

         فرهنگ ايران مجموعه اي از تمامي زبان ها و هويت ها است كه بايد با رفع محدوديت ها و كم كردن حساسيت ها و موانع گسترش فرهنگ قوميت ها در سطح ايران فضايي براي داد و ستد فرهنگي در درون جامعه ايراني برقرار نمود ، باید از زبان و ادبيات قوميت ها که از مولفه هاي مهم ملي به شمار مي آيند ، حمایت نمود ، زیرا اهمیت این موضوع به حدي است كه در جهان امروز نابودي زبان محلي و قومي باعث نگراني و دغدغه فكري صاحب نظران و آسيب شناسان مستقل اجتماعي است .

دکتر مهدی محسنیان می گوید : یکی از موانع بزرگ ارتباطات میان فرهنگی زمانی است که گروهی با قدرت بیشتر ، استفاده از زبان خود را بر دیگران تحمیل کند در این باره  سهم زبان های اقوام ایرانی در رادیو و تلویزیون ایران در سال 1380 را در جدولی این گونه بیان داشته است :

زبان	سهم زبان در رادیو	سهم زبان در تلویزیون	سهم زبان در رادیو و تلویزیون	سهم زبان در جمعیت (تقریبی)
فارسی	66/90	71/95	50/92	5/52
ترکی	03/5	24/3	45/4	5/22
کردی	50/2	53/0	79/1	5/7
عربی	68/0	17/0	49/0	5/3
سایر	13/1	15/0	77/0	00/14
جمع	100	100	100	100

 

         یکی از ویژگی های جامعه اطلاعاتی افزایش رو به رشد هشیاری اطلاعاتی جهانیان خواهد بود . آگاهی های قومی – فرهنگی بخشی از هشیاری اطلاعاتی خواهند بود که موجب تقویت نیرو های گریز از مرکز خواهند شد .

         گسترش ارتباطات افزایش آگاهی های فرهنگی گروه های قومی و آشنایی با تفاوت ها و اختلاف های میان قومی می شود .هنگامی که دولت مرکزی می خواهد نفوذ فرهنگی خویش را در مناطق قومی بسط دهد ، واکنش خصمانه اقلیت های قومی شروع می شود .

         روزنامه همشهری در گزارشی در تاریخ  14/ 2 / 1373  از وجود بیش از 250 هزار آنتن گیرنده تلویزیون ماهواره در ایران خبر داد ، اکنون کانال های ماهواره ای فارسی زیادی در حال دریافت به وسیله صد ها هزار گیرنده ماهواره ای در کشور است ، از سویی به دلیل وضعیت کوهستانی ایران ، هنوز پوشش تلویزیونی داخل کشور کامل نیست و هنوز بسیاری از مناطق روستایی پراکنده و دور افتاده کشور ، خارج از پوشش تلویزیونی هستند این در حالی است که به زودی گیرنده های تلویزیونی قوی قادر خواهند بود که تا 300 فرستنده ماهواره ای را از فراز ایران دریافت کنند.

         به این ترتیب ، می توان گفت تا سال 1400 ه.ش 14 ، توسعه فن آوری های ارتباطات همراه با گسترش توجه به ارتباطات میان فرهنگی در کشور های دیگر ، باور بر رعایت قوائد آن در جهان ، ضمن شکل گیری بازار بسیار متنوع پیام ، قدرت گزینش گری مخاطبان را بسیار افزایش خواهد داد و قطعا ً این قدرت سبب خواهد شد که مخاطبان ناخشنود ناشی از ارتباطات عمودی و یک طرفه درون کشوری ، خود را در معرض پیام هایی قرار دهند که علاوه بر مشابهت زبانی ، فاقد پروپاگاندای 15  مذهبی دیگر و دارای نگاه ارزشی به مذهب آنان باشد . اگر در ایران ، از هم اکنون توجه به رعایت قوائد ارتباطات میان فرهنگی توسعه نیابد ، در آینده کشور با چالش هایی که متناسب با همبستگی ملی نیستند ، مواجه خواهد شد .

         کاووس سید امامی در مقاله " یکپارچگی ملی و رشد هویت قومی " در مورد پراکندگی جمعیت و محل استقرار اقوام می گوید : فارسی زبانان  60 % ، ترک ها 22 % ، لر ها 6 % ، بلوچ ها 2 % ، عرب ها 8 %  از جمعیت ایران را تشکیل می دهند ، کرد ها در آذربایجان ، کردستان و کرمانشاه و ترک ها در آذربایجان شرقی و غربی ، ترکمن ها در گرگان به ویژه در در گنبد کاووس ، اکثریت عرب ها در خوزستان و جنوب ، بلوچ ها در بلوچستان اقامت دارند و باقیمانده شهر های ایران دارای اکثریت فارسی زبان هستند . او همچنین می افزاید ، وجود اقوام مختلف در یک کشور دلیلی بر تحرکات و حرکت های  مبتنی بر هویت جویی قومی و نژادی نیست . 

         روشنفكران و نخبگان جامعه ايران بايد در نگاه خود به مسئله قوميت ها تجديد نظر كنند و يا با دغدغه خاطر رابطه تضمين حقوق قوميت ها را با تماميت ارضي ايران تعريف و معيار هاي آن را مشخص نمايند .

         تزلزل عناصر ساختي جوامع باعث كشمكش هاي قومي و اشكالي چون ملي گرايي هاي خرد و گرايشات خود مختاري محلي تا استقلال و يا تجزيه كامل با روش هاي خشونت آميز يا مسالمت جويانه مي گردد .

         ساماندهي به مسائل امنيتي مناطق مرزي به ويژه مبادلات اقتصادي و ايجاد و تقويت مناطق آزاد تجاري و بازارچه هاي مرزي در اين مناطق براي رفع مشكل قاچاق كالا  و بومياني كه در دو سوي مرز از طريق اين بازارچه ها امرار معاش مي كنند ، در تثبیت امنیت در سطح شهر های مرزی می تواند نقش مهمی داشته باشد .

         ايجاد پايگاه هاي منطقه اي به عنوان نمادي از انتقال قدر ت به حوزه مرز هاي جغرافيايي و امنيتي ايران ، اين پايگاه ها و تركيب آن با مرزنشینان و مردم شهر های مرزی می تواند يكي از اركان بازدارنده در برابرتهديدات منطقه اي نيز محسوب گردد .

         در بعد كلان نيز حداكثر سازي همكاري هاي منطقه اي در حوزه امنيتي مي تواند  به ايجاد امنيت متقابل منجر شود ، زيرا برخي از بي ثباتي ها از طريق همكاري هاي بين المللي قابل كنترل هستند .

         بدليل حضور قدرت هاي بزرگ در منطقه ، هر حوزه مرزي و جغرافيايي با جلوه هايي از بحران ( قومي ، فرهنگي ، زباني ، مذهبي ) بدليل تنوع زيرساختي روبروست اينگونه بحران ها در طي ساليان طولاني شكل گرفته و بازسازي آن نيازمند ابتكارات متنوعي براي حداكثر سازي امنيت از طريق مشاركت عمومي است در واكنش به چنين شرايطي ، زمينه براي مقابله ايران با تهديدات ناشي از كنش قدرت هاي بزرگ فراهم مي شود در شرايط موجود مرز هاي ايران با افغانستان و عراق در چنين وضعيتي قرار دارند .

         از نقطه نظر ثبات سياسي و مطالعه جامعه شناسانه و مطالعه وجوه مختلف زندگي اقوام ، پي بردن به خواست ها و نياز هاي واقعي آنها در جهت توسعه سياسي و اقتصادي و يا در جهت تخصيص به جا و عادلانه امكانات امري ضروري است .

         انباشت مطالبات در هر زمينه اي خبر ناخوشايندي است ، زيرا از يك سو باعث ترويج افراطي گرايي در بين پاره اي از مطالبه كنندگان مي شود و از ديگر سو پاسخ منفي به انبوه مطالبات ، پاسخگويي به آن را با مشكل مواجه مي سازد .

         نیاز های انسانی از مهمترین ملاک هایی است که در بحث بحران های قومی باید مد نظر باشد ، اشکال مختلفی از  یک بحران قومی وجود دارد که می تواند موارد زیر را در بر گیرد :

         الف - خشونت بار مانند شورش و یا جنگ های چریکی

         ب - غیر خشونت بار باشد و خودش را نشان ندهد .

          بحران های قومی معمولا ً از یک مرحله به مرحله دیگر تغییر می کنند یا افزایش می یابد یا از آن کاسته می شود ، تغییر خشونت به چهار عامل اساسی ربط دارد :

         الف – عامل نزاع ، این موضوع در طول تاریخ ممکن است عوض شود در یک مرحله ممکن است بحث زبانی ناسیونالیستی در مرحله بعد بحث مذهبی ( مانند شیعه و سنی ) در مرحله بعد بحث اقتصادی منحصر شود و این تعامل و تغییر همیشگی است .

         ب – عامل بازیگران ( بازیگر داخلی و خارجی )

         ج – عامل ساختار فرصت ها ، یعنی زمانی فرصتی برای یکی از بازیگران پیش می آید که اگر آن بازیگر ، دولت باشد مثلا ً ممکن است فرصت سرکوب پیدا کند یا اگر بازیگر قومی باشد فرصت اعتراض بیابد .

         د – عامل استراتژی های طرفین درگیر و نحوه تصمیم گیری

آخر سخن

         و در آخرین کلام توجه خوانندگان را به پیشنهاد های كومر راپزينگه و اي تاشكوف جهت كاهش تشنج و اداره مسايل قومي به عنوان چکیده ای از آنچه گفت شد ، جلب می کنم .

الف - تمركز زدايي از قدرت دولتي از طريق فدراليسم منطقه اي

ب - مشاركت چند قومي در سطح دولت مركزي

ج - ترغيب مردم به مشاركت سياسي در چارچوب نهاد هاي بين قومي

د - كاهش نابرابري هاي اجتماعي – اقتصادي در بين گروه هاي قومي

ه - تقويت نهاد هاي سياسي محلي و سازمان هاي مردمي كه در سطوح پايين اجتماع مديريت مسايل قومي را به عهده دارند .

و - تضمين حقوق گروه هاي قومي براي تعيين هويت هاي فرهنگي خود و حمايت از حقوق و منافعي كه بر پايه چنين هويتي متوجه آنان مي شود ، صرف نظر از مرز هاي سياسي و اداري            

 

يادداشت :

 

1 - MULTI  ETHNICS  معادل واژه چند قومیتی است .

2 – MODERNITY  معادل واژه تجدد و نوگرایی است .

3 - SUB CULTURE معادل واژه خرده فرهنگ یا پاره فرهنگ است .

4 -  پلورالیسم هم معنی كثرت گرايي است .

5 - اصول قانون اساسي در ارتباط با موضوع قومیت :

         اصل 15 قانون اساسي ، مي گويد : زبان و خط رسمي و مشترك ايران فارسي است . اسناد و مكاتبات و متون رسمي و كتب درسي بايد با اين زبان و خط باشد ولي استفاده از زبان هاي محلي و قومي در مطبوعات و رسانه هاي گروهي و تدريس آنها در مدارس ، در كنار زبان فارسي آزاد است .

         اصل 19 قانون اساسي ، مي گويد : مردم ايران از هر قوم وقبيله اي كه باشند از حقوق مساوي برخوردارند و رنگ ونژاد ، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود .

         اصل 56 قانون اساسي ، مي گويد : خدا انسان را بر سرنوشت اجتماعي خويش حاكم ساخته است ، هيچ كس نمي تواند اين حق الهي را از انسان سلب كند يا در خدمت منافع فرد يا گروه خاص قرار دهد

         اصل 48 قانون اساسي ، مي گويد : در بهره برداري از منابع طبيعي و استفاده از درآمد هاي ملي در سطح استان ها و توزيع فعاليت هاي اقتصادي در ميان استان هاي مناطق مختلف كشور ، بايد تبعيض در كار نباشد . به طوري كه هر منطقه فراخور نياز ها و استعداد رشد خود ، سرمايه و امكانات لازم را در دسترس باشد .

         اصل 154 قانون اساسي ، مي گويد : حقوق آزادي هاي قانوني نبايد به بهانه حفظ استقلال و تماميت ارضي تعطيل شود و احترام به حقوق قانوني اقوام موجب تقويت ، اعتلاء همبستگي و حافظ استقلال و وفاق ملي خواهد بود .

6 -  اقدامات و مصوبات سازمان ملل و کشور ها درباره قومیت ها :

         كمسيون فرعي در مجمع عمومي سازمان ملل متحد در سال 1992 با هدف پيكار با نقض و حمايت از حقوق اقليت ها تشكيل شد كه سه سال بعد از آن گروه كاري براي اقليت ها را بوجود آورد .

        در نشست نهم گروه كاري در سال  2003 در ژنو ، تاكيد بر اين شد كه از وظايف گروه كاري تقويت حقوق اشخاص متعلق به اقليت ها  ، امتحان راه حل هاي ممكن براي مشكلات درگير اقليت ها شامل ، حمايت و درك متقابل بين اقليت ها ،  ميان دولت ها و اقليت ها و معرفي مقياس بيشتر براي تقويت حقوق افراد متعلق به اقليت هاي قومي ، مذهبي و نژادي است ، همچنين اين گروه كاري بايد به ابتكار عمل هايي براي رفع تبعيض ميان افراد قومي و قبيله اي ، مهاجرين و پناهندگان بپردازد . 

         زماني كه ماده 27 پيمان كنوانسيون حقوق مدني و سياسي علاوه بر حمايت از حق حيات ، هويت و حق عدم تبعيض را به رسميت شناخت و از تبعيض نژادي ، زباني و مذهبي به عنوان مصداق هايي از تبعيض نام برد و حيات فرهنگي را برابر با هويت اقليت ها تلقي كرد و راي به سياسي بودن مقوله اقليت هاي قومي داد .

7 – پارادایم معادل واژه الگوي غالب است .

8 – تخته قاپو کردن اصطلاحی است که به سكني دادن عشاير و طوايف در شهر ها و روستا ها اتلاق شده است .

 9 - سکولاریسم در معانی مختلف مانند جدا انگاری دین از دنیا ، غیر مقس و غیر روحانی ، عقلانیت و علم گرایی بکار می رود ، در غرب این اصطلاح به معنای جایی دین از سیاست و حکومت و جدایی دین و دنیا و نفی دین است .

10 – لائیک ، این واژه در قرن نوزدهم کاربرد پیدا کرده و و به کسی اطلاق می شد که با همان در جه خلوص پاکی در برابر جامعه روحانی ، اسقف ها و کشیشان صف آرایی می کرد .

11 - فدراليسم تفكر و منشي است براي زندگي دسته جمعي در يك جامعه با وجود اختلافات فرهنگي ، مذهبي و اجتماعي و هم روشي سياسي و اجتماعي است كه حكومت يك دولت را بر اجتماعات گوناگون و ناهمگون با در نظر داشتن ملاحظات فرهنگي ، تاريخي ، اجتماعي و جغرافيايي را امكان پذير مي سازد . فدراليسم با برقرار كردن توازن و تعادل ميان وحدت ملي و چند گانگي ساختاري قومي ، ملي ، مذهبي ، زباني ، فرهنگي و تاريخي با رعايت واقعيت هاي گوناگون ، در تقسيم اختيارات ، صلاحيت ها و قدرت بين سرزمين ها و مناطق مختلف ، حقوق همه اقوام و مليت هاي فدرال را تضمين و تامين مي كند .فدراليسم با حفظ گوناگوني فرهنگ ها ، زبان ها ، مذاهب و اصالت اقوام و ملت ها ، دولت هاي مختلفي را در  دولت فدرال گردآورده و متحد مي سازد كه اين اتحاد الزاما ً به ادغام منجر نخواهد شد بلكه با ايجاب وضعيت خود مختاري محلي اقوام و ملت ها به طور مستمر و منظم در نهاد ها و تصميمات دولت مركزي كه فدراسيوني از تركيب سازماني دولت هاي خودمختار است مشاركت دارند .

12 - روند همگرایی جهانی ، در پی ایجاد دنیایی است که به شدت به هم پیوسته و اهمیت مرز های ملی در آن کمتر و کم رنگ تر از گذشته است چنین جهانی هم واجد فرصت های گرانقدر و هم موجد مشکلات بسیار است ، در مقابل روند واگرایی باعث افزایش ناامنی و نیاز های تامین نشده بوده و  مردم جهان را به پناه گرفتن در گروه های کوچکتر قومی وامی دارد ، چنین تمایلاتی می تواند موجب تعصب و انزواگرایی ، تجزیه طلبی و گسترش درگیری های داخلی کشور ها گردد .

 13- سامانه معادل واژه انگلیسی سیستم است

14 – ه . ش  معادل واژه هجری شمسی است .

15 – پروپاگاندا معادل واژه شعار و تبلیغ است .

منابع :

1 - احمدي ، حميد ، قوم شناسي سياسي ايران ، سخنراني در دانشگاه تهران ، خبرگزاري ميراث فرهنگي ، 5/3/83

2 - اسمیت ، آنتونی ، منابع قومی ناسیونالیسم ، واحد ترجمه ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

3 - آشوري ، داريوش ، تعريف ها و مفهوم فرهنگ ، تهران ، مركز اسناد فرهنگي آسيا ، 1357

3 -  ايوبي ، حجت ا... ، شكاف قومي و خشونت در پيكار هاي سياسي ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

5 - باوند ، هرمیداس ، سیاست قومی در نظام بین الملل ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

6 - بيات ، كاوه ، تحول ديدگاه تاريخي ايرانيان نسبت به مسايل قومي ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

7 - بهرامي ، روح ا... ، سياست قومي پهلوي اول در قبال قوم لر ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

8 - پاشنده كريم ، تاملي بر مسائل قومي ايران ، مقاله ، اینترنت  فرودين 84

9 - رمضان زاده ، عبد ا... ، روند بحران قومی در نظام بین الملل ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

10 - سيد امامي ، كاووس ، يكپارچگي ملي و رشد هويت هاي قومي ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

11 - فکوهی ، ناصر ، قوم شناسی ، روزنامه شرق ، 30 فروردین 1383

12 - قيصري ، نور ا... ، قوميت عرب و هويت ملي در ج.ا.ايران ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

13 - كبودوند ، محمد صديق ، هفته نامه پيام مردم

14 - كوثري ، مسعود و نجاتي حسيني ، سيد محمد ، مشاركت فرهنگي ، تهران ، آبان 1379

15 - محسنیان راد ، مهدی ، ضرورت توجه به ارتباطات میان فرهنگی در جامعه ایران برای مواجهه صحیح با تحولات جامعه اطلاعاتی  ، مقاله در همایش علمی " ایران در جامعه اطلاعاتی در سال 1400 ه.ش " مهر 1383

16 - میسون ، تی دیوید ، قومیت و سیاست ، واحد ترجمه ، فصلنامه مطالعات راهبردي ، بهار 1377

17 - هدايتي ، سيدهاشم ، مشاركت اقليت هاي قومي در توسعه سياسي ، مقاله اينترنتي ، 25/11/82

 

رد پاي اساطير در شعر فارسي ، خاستگاه انديشه ها

گردآورنده : بهروز سروش نيا

رد پاي اساطير در شعر فارسي ، خاستگاه انديشه ها

          داستان شعر در ايران به دوران قبل از اسلام يعني زمان سروده شدن يشت ها و گاثا هاي زردشت باز مي گردد ، كه در نهايت فصاحت و بلاغت و از لحاظ آهنگ كلام و معني و محتوا فوق تصور و انديشه و گفتار است ، اين اشعار در ابتدا به صورت سينه به سينه بين مردم منتقل شده و پس از اختراع خطي به خصوص براي آن ، به صورت مكتوب ارائه شده است .

         رد پاي اسطوره در هنر هاي مختلف چون شعر ها ، روايات نثري ، نقالي و پرده خواني بازنمود دارد ، روتون مي گويد : اسطوره چيزي نيست جز دانش يا تاريخ ابتدايي يا تجسم تخيلات ناخود آگاه يا هر راه حل ديگري كه فعلا ً مطلوب باشد . اساطير براي نويسنده وسيله شناخت است كه مانند راهنماي بزرگي از علائم كه به اشكال گوناگون درست شده و هدف آن بيدار كردن خاطرات و كشف و شهود ژرف است تا انسان را به سوي معرفت و آگاهي رهنمون كند .

         اساطير نشان دهنده فرهنگ و نحوه تفكر مردمان در دوران هاي كهن است . زبان گوياي تاريخي است از دوران هاي پيش از تاريخ ، سخنگوي گرانبهايي است كه از دل خاك ها بيرون كشيده  مي شود يا در دل سنگ ها و كوه ها يافت مي گردد . اساطير نماينده تداوم زندگي فرهنگي يك ملت و به نوعي تاريخ آن است ، اسطوره را بايد داستان و سرگذشت مينويي دانست كه معمولا ً اصل آن معلوم نيست و شرح عمل ، عقيده ، نهاد يا پديده اي طبيعي است به صورت فراسويي كه دست كم بخشي از آن از سنت ها و روايت ها گرفته شده و با آيين ها و عقايد ديني پيوندي ناگسستني دارد ، در اسطوره وقايع از دوران اوليه نقل مي شود ، شخصيت هاي اسطوره را موجودات مافوق طبيعي تشكيل مي دهند و همواره هاله اي از تقدس ، قهرمان هاي مثبت آن را فرا گرفته است . اسطوره گاهي حوادث به ظاهر تاريخي را روايت مي كند اما آنچه در اين روايت ها مهم است صحت تاريخي آنها نيست بلكه مفهومي است كه شرح اين داستان ها براي معتقدان آنها در بر دارد و همچنين از اين جهت كه ديدگاه هاي آدمي را نسبت به خويشتن و جهان و آفريدگار بيان مي كند داراي اهميت است .

 اسطوره واكنشي از ناتواني انسان در مقابله با درماندگي ها و ضعف او در برابر آرزو ها و ترس او از حوادث غير مترقبه است . قدرت تخيل ، نهايت فعاليت خود را در اين زمينه انجام مي دهد . خدايان به اين ترتيب خلق مي شوند و سپس به شهرياران و پهلوانان زميني تبديل مي شوند و گاهي به عكس از شخصيتي تاريخي يا قهرماني معمولي ، موجودي اسطوره اي شكل مي گيرد . به اين صورت كه همه ويژگي هاي يك موجود خارق العاده را به او نسبت مي دهند و به تدريج با اين ويژگي ها ، قهرمان از صورت موجود بشري عادي خارج مي شود . از سوي ديگر ، اسطوره تجسم احساسات آدميان است به گونه اي ناخودآگاه براي تقليل گرفتاري ها يا اعتراض به اموري كه براي ايشان نامطلوب و غير عادلانه است و چون آن را تكرار مي كنند آرامشي به آنها دست مي دهد . تكرار اين داستان ها كه در قالب نوعي آيين ديني برگزار مي شود به آنها حقانيت و واقعيت مي بخشد . داستان هاي كهني مربوط به هزارها سال پيش مردم سرزمين ما به طور شفاهي و سينه به سينه نقل شده تا سرانجام به صورت نوشته در آمده است . اين نوشته ها تصويرهايي به دست مي دهند از دوراني كه نه تاريخ و نه باستان شناسي مي تواند درباره آنها قضاوت كند و جاي پاي آنها را فقط در اسطوره ها مي توان يافت .

         ادبيات سرزمين ما همانند ادبيات ساير ملل از بطن مردم جامعه و فرهنگ عمومي آنان برخاسته است و اساطير بخشي از آن محسوب مي شوند . پهلوانان حماسي در اساطير به صورت خدايان اسطوره اي جلوه نموده و سپس در حماسه ها به كالبد انساني درآمده اند ، خدايان اسطوره اي به دو شكل در حماسه ها حضور دارند : 1 – گاهي خود مستقيما ً به دنياي حماسه پاي مي نهند و در جريان حوادث تاثير مي گذارند .  2 – گاهي نيز خدايان بخشي از كاركرد هاي اسطوره اي خود را به قهرمانان و پهلوانان حماسه مي بخشند . اساطير ملل در گذشته هاي دور با هم تعامل بسياري داشته اند و بديهي است كه بر روي هم تاثيرات بسياري گذاشته اند و اين تاثيرات بعد ها در حماسه نيز وارد شده است .

         فردوسي در عهد غزنويان به ويژه سلطان محمود غزنوي مي زيست اهل خراسان و از نجيب زادگان و فرهيختگان جامعه بود . فردوسي سخت در پي پژوهش روزگار نخست و گردآوري شاهنامه ها و منابع اساطير و حماسه هاي تاريخ باستان ايران بوده است ، قهرمانان در شاهنامه زنان و مرداني رزم آور دلير و در قلمرو سياست بازيگري آشكار هستند . در جستجو هاي اساطيري در ادبيات مي توان شخصيت هايي چون : رستم ، كيخسرو ، بيژن ، توس ، گيو ، اسفنديار رويين تن ، رخش ، سيمرغ ، ديو سپيد را يافت كه در شاهنامه فردوسي از آنها نام برده شده است .

         سيمرغ در شاهنامه فردوسي يك پرنده افسانه اي است كه قدرت ماورا طبيعي دارد و در داستان تولد زال و داستان هاي زال با پرهايش رستم نقش مهمي ايفا مي كند .

         ضحاك در اساطير هيولايي به نام اژي دهاك است كه در شاهنامه ابتدا انساني محترم و شريف است اما وقتي به دام اهريمن مي افتد و ابليس بر شانه هاي او بوسه مي زند ، ناگهان دو مار سياه از شانه هاي او سر بر مي اورند كه وي ناچار است براي تغذيه آنها همه روزه مغز آدميان را فراهم كند و قطع سر اين مار ها نيز بي فايده است ، زيرا هر بار سري تازه به جاي آن مي رويد .

         رستم و خانواده اش يكي ديگر از مظاهر اسطوره و افسانه در ادب ايران و در شاهنامه فردوسي هستند .

         اسفنديار نيز يكي ديگر از مظاهر اسطوره در ادب فارسي و اشعار شاهنامه فردوسي  است كه رويين تن است .

         رخش در شاهنامه حيواني اسطوره اي كه در بيشتر داستان هاي رستم در كنار اوست و فردوسي در ابتداي شاهنامه داستاني مفصل در مورد تلاش رستم براي يافتن اسبي مناسب وزن و رزم خود را به آن اختصاص داده است .

         پس از شكست ايرانيان از اعراب و اختراع خطي كه برگرفته خطوط عربي است ، ادب فارسي و شعر با سنت حمايت دربار دولت هاي وقت رو به رشد وشكوفايي گذاشت ، شعر فارسي در سرزمين خراسان و ماورالنهر در  دوران طاهريان و سامانيان و نيز در دربار يعقوب ليث صفاري در سيستان آغاز به رشد كرد و ريشه دوانيد . اين سخن مشهور از يعقوب ليث صفاري است كه به شاعران عرب سراي خود گفت : " به زباني كه من اندر نيابم ، چرا بايد گفتن !!! "  

         نظامي عروضي در چهار مقاله مي گويد : پس از اين جمله بود كه شاعران به سرودن قصايد فارسي پرداختند و اين سنت با پيدايي شاعران بزرگي تداوم يافت . به هر حال مجموعه ويژگي هاي زباني يعني وجود واژگان كهن و شرقي زبان فارسي و نيز ساختمان نحوي زبان و وجود نكات گرامري كهني كه در شعر شاعران قرن سوم هجري برخاسته از خراسان بزرگ و سيستان منعكس است ، سبكي را در شعر فارسي ايجاد كرده كه به سبك خراساني مشهور شده است .

         مديحه و قصيده كهن ترين شكل سخن دري است كه در دوران اميران ساماني بالندگي بسيار يافت و به انسجام و قوام رسيد و با صنعت هاي بديع و بيان آراسته شد و از نظر مضمون هاي گوناگون عشقي ، عاطفي ، فرهنگي ، اخلاقي ، اجتماعي ، ديني و ... گسترش يافت . از اين دو شاعران نامداري مانند رودكي پدر شعر فارسي و بزرگترين شاعر ايراني ، ابوشكور بلخي ، مسعود مروزي ، ابو طاهر خسرواني ، ابو طيب مصعبي ، رابعه دختر كعب قزداري و ده ها شاعر و سخنور در اين دوران در ميدان سخن قد برافرازند .

         اين مكتب شعري ، همراه با جابجايي هاي سياسي و فرهنگي و با برآمدن و تسلط سلسله هاي گوناگون ترك و انتقال قدرت به نواحي مركزي و شمالي و رواج زبان فارسي در اين مناطق ، سر منشاء سبك جديدي به نام سبك عراقي شد ، اساس سبك عراقي شبيه سبك خراساني است با اين تفاوت كه در آن واژه هاي عربي فراوان تر شده و واژه هاي علمي ، حكمي ، فلسفي ، ديني ، نجومي و پزشكي در آثار شاعران وارد شده است ، شاعران برجسته اين سبك انوري ، سعدي ، حافظ ، مولوي ، خاقاني شرواني ، قطران تبريزي و نظامي گنجوي هستند .

         از دوران صفويه به بعد ( اوايل قرن دهم تا اواسط قرن دوازدهم ) سبك تازه اي در شعر فارسي به نام سبك هندي به وجود آمد كه نتيجه اتفاقات و دگرگوني هاي سياسي و ديني بود ، اكثر شاعران فارسي زبان هند و آسياي مركزي وآسياي صغير پيرو اين سبك بودند . ويژگي هاي مهم سبك هندي سادگي زبان و نزديكي زبان شعر به زبان عامه مردم بود و علت آن دور شدن شعر از حوزه هاي ادبي و محافل اشرافي و دربار بود ، اگرچه نخست هدف اين سبك شعري گريز از تقليد و تكرار مضامين كهن و در جستجوي مضامين و دورنمايه هاي تازه بود اما بعد ها مضمون بافي ها و تاكيد بر پيچيدگي هاي لفظي و كنايي و تصويري و تشبيهات پر ابهام و بي مورد و مبالغه در مضمون يابي هاي دور از ذهن باعث سقوط شعر فارسي شد . اين مكتب با شاعراني مانند اهلي شيرازي و وحشي بافقي آغاز شد و مي توان ابيات برخي شاعران به ويژه صائب تبريزي و بيدل دهلوي را از معدود ابيات زيبا و دلنشين اين دوره دانست .

         بهار در معرفي سبك هاي شعر فارسي مي گويد : سبك هندي ، سبك تازه اما بي اندازه ضعيف است . براين اساس شاعران دوره زنديه و اوايل دوران قاجار به فكر بازگشت ادبي و رجوع به سرچشمه هاي شعر فارسي مانند سبك خراساني و سبك عراقي كه يادآور دوران طلايي شعر فارسي بود ، افتادند و آن را سر لوحه كوشش ها و زبان ورزي هاي شاعرانه و زيبا شناسانه ادبي خود قرار دادند ، اين نهضت ادبي از زمان حكومت آرام كريمخان زند به علت اين كه در اين دوران مراكز علمي و ادبي در نواحي مركزي و جنوبي ايران بود ، به ويژه در شيراز و كاشان رشد كرد .

         نشاط اصفهاني انجمني به نام انجمن نشاط به قصد احياي سبك هندي داير كرد در اين مكتب ابهام و پيچيدگي رو به صراحت و سادگي و استحكام و سلاست و فصاحت شعر سبك خراساني و عراقي آورده و سرمشق كار شاعران قرار گرفت و شعر آماده بيان مضامين جديد شد و اينچنين شاعران دوران مشروطيت نيز از حاصل تجربيات شاعران دوره بازگشت برخوردار گشتند ، اگرچه مضمون كار اكثر شاعران سبك بازگشت همان مضامين قديمي و تكراري بود اما شاعراني چون فتحعلي خان شيباني و ميرزا ابوالقاسم فراهاني با مضامين اجتماعي و سياسي و يا يغما جندقي با سرودن هجويه ها و انتقاد هايش به شيوه خويش بر شاعران دوره بعدي خود بي تاثير نبوده اند .

         انتشار و طرح نظريات متفكران و منتقدان ، رواج بيانيه ها و بحث هاي ادبي زمينه ظهور شاعراني چون : علي اكبر دهخدا ، محمد تقي بهار ، ايرج ميرزا و ... و سرانجام علي اسفندياري يعني نيما يوشيج را فراهم آورد .

         در اين دوران شاعران شعر خويش را به عنوان مهمترين رسانه فرهنگي عصر در خدمت آرمان ها و هدف اجتماعي و سياسي خود قرار داده و مضامين جديد ، لحني انتقادي اجتماعي داشته و راوي و بيانگر برخي افكار و انديشه هاي تجدد خواه و منادي درخواست ها و مطالبات آزادي جويانه و قانون خواه مردم و شاعران بودند و قدرت مطلقه استبداد و خرافات را به باد انتقاد مي گرفتند و بدين ترتيب شاعران طي يك دوره صد ساله سنت شعر كلاسيك فارسي را در دو مكتب خراساني و عراقي احيا كرده و نام سبك بازگشت را بر آن نهادند و از همين سنت زباني و ادبي بود كه شاعران مشروطيت بهره مند شدند .

         كوشش هايي نيز در زمينه نوآوري در قالب ، از سوي برخي از شاعران دوره مشروطيت دنبال شد كه دو شاعر بيش از سايرين در اين خصوص تلاش كردند نخستين كوشش از سوي سيد اشرف گيلاني مشهور به نسيم شمال كه كمابيش متاثر از شعر هاي عاميانه دهخدا و شعر هاي تركي آذري ميرزا علي اكبر صابر بود و پس از او ميرزاده عشقي كردستاني است كه قالب عاميانه و كلاسيك و زبان فصيح و رسايي سبك خراساني را مورد توجه قرار داد و منظومه هاي نمايشي در ايران را كه از ابتكارات اوست ، ارائه نمود . بهار از شاعران اين دوره به قصايد كلاسيك سبك خراساني و سبك بازگشت نظر داشت و چند تصنيف زيبا نيز به موسيقي ايران عرضه كرد .

         در مضامين دوره بازگشت در شعر شاعران دوره مشروطيت در زمينه هايي چون : قانون ، آزادي ، حاكميت ملي ، وطن ، فرهنگ و تعليمات مدرن ، نقد فرهنگ و اصول اخلاقي كهن و مبارزه با خرافات بود ، ارائه شده و در غزليات معشوق غزل سنتي جاي خود را به وطن و آزادي داده ، استبداد را رقيب  يا دشمن ، و بهار و چمن و بلبل و گل را نويد آينده بهتر و نماد وطن آزاد و آرماني دانسته شده است .

         بنابرين بي شك مفاهيمي كه قدما به عنوان مثال از كلمه وطن در نظر داشتند با مفاهيمي جديد تفاوت داشت . شاعران اين دوران مجموعه فنون و ظرايف شعري ( غزل ، قصيده ، مثنوي و قطعه ) را پشتوانه آرمان ، آزادي عدالت و قانون خواهي و ميهن پرستي كرده و همه دانش زباني و قدرت سخنوري خود را در مبارزه با ستم و استبداد و ستايش آزادي به خدمت گرفتند .

         ايرج ميرزا از شاعراني بود كه با قالب مثنوي و قطعه ، اديبانه به سادگي نويسي محكم و سليس و روان به شيوه سهل و ممتنع مسايل سياسي دوران خود را به طنز و نقد مي كشيد و گرايش او در به كار بردن كلمات بيگانه از ساير شاعران بود .

         به طور كلي به نظر متفكران و شاعران ، تحول و تغيير  در باور ها و انديشه ها و احساسات و عواطف جامعه در زمان حاضر باعث شد تا افراد جامعه وادار شوند ابتدا ساختار بيروني را بشكنند و نهاد هاي موجود در جامعه را دگرگون كنند ، از اين جهت شعر به عنوان يك شيوه بيان خاستگاه آن انديشه ها ، ارزش ها ، احساسات و تخيل شده كه ناگزير تحت تاثير انقلاب ها و نهضت ها در جامعه قرار مي گيرد و به قولي :

                 هر بناي كهنه آبادان كنند                بايد اول كهنه را ويران كنند  

منابع

تاريخ اساطيري ايران ، ژاله آموزگار ، انتشارات سمت ، 1374

تركي در شعر فارسي پيش از دوران مغول ، پرفسور تورخان گنجه اي ، مقاله اينترنت

اسطوره تصاوير مه آلود تاريخ ، حسن گوهر پور ، مقاله اينترنت

 اسطوره در شعر اخوان  ,   www.irannewspaper.ir/1386       

هومیوپاتی یا طب آلترناتیو

" هوميوپاتي"

گردآورنده : بهروز سروش نيا

         غير از پزشكي رايج حدود 30 نوع سيستم مداوا وجود دارد كه در سرتاسر دنيا افراد زيادي براي درمان از آن ها استفاده مي كنند به اين نوع پزشكي آلترناتيو مي گويند كه يكي از آن ها هوميوپاتي است .

         هوميوپاتي 1 كه نوعي درمان است به سال 468 تا 377 قبل از ميلاد باز مي گردد ، هوميوپاتي از زمان بقراط پدر دانش پزشكي يونان باستان رواج داشته است اما تا پيش از كار هاي ساموئل هان مان 2 پزشك آلماني ( 1843 - 1755 ) كاربرد علمي نداشت او در آوريل 1755در شهر ميسن آلمان به دنيا آمد ، او به بيش از 5 زبان دنيا تسلط كامل داشت و بيشتر وقت خود را به ترجمه متون و تحقيق مي گذراند .

         هان مان در كتابي خواند گياه گنه گنه مالاريا را درمان مي كند اين جمله برايش قابل پذيرش نبود ، او مقداري گنه گنه را خورد و با شگفتي مشاهده كرد كه علايم خاص بيماري مالاريا در وي ايجاد شد با تكرار مشاهدات و آزمايش ها مشاهده کرد که كم كم علائم خاص بيماری مالاريا (ضعف خواب آلودگي،طپش قلب، تب، لرز و تعريق و...) در وی ايجاد شد. اين علائم در تمام افراد سالمی که مقادير زيادی گنه گنه به آنها تجويز می شد نيز بروز می کرد پس اين علائم ناشی از مسموميت مصرف اين ماده بود از طرفی هم مصرف اين ماده موجب بهبود بيماری مالاريا که همان علائم را داشت می شد.

لذا به اصل طلايي هوميوپاتي دست يافت كه " همواره مشابه است كه مشابه را درمان مي كند " يعني دارويي كه با بيماري دارويي مشابه داشته باشد مي تواند بيمار را درمان كند .

               نتايج تحقيقات وي در كتاب ها و دست نوشته هاي زيادي ثبت شده است كتاب اورگانون مديسين 3 مرجع اصلي تمام هوميوپات ها است . كتاب ديگرش بيماري هاي مزمن و درمان هوميوپاتيك آن ها است و بالاخره در 2 ژانويه 1843 در شهر پاريس فوت نمود ، مردم فرانسه با تجليل فراوان او را در آرامگاه مشاهير و مفاخر ملي فرانسه دفن كردند .

         امروزه هوميوپاتي در دانشگاه هاي آمريكا و كشور هاي اروپايي و برخي از كشور هاي آسيايي تدريس مي شود ، در طي 200 سال گذشته به ويژه 20 سال اخير هوميوپاتي با استقبال بيماران و توجه پزشكان به اين روش پزشكي روند صعودي خود را طي مي كند .

         اين روش درماني به كمك افزايش قدرت و توانايي هاي دروني بدن و بهبود مكانيزم هاي فيزيولوژيك آن ، علت بيماري را بر طرف مي كند و با علائم ظاهري بيماري ها به پيدا كردن محل و علت بيماري كمك كرده و با تحريك دقيق سيستم ايمني و حياتي بيمار توسط دارو هاي خاص مي تواند بيماران را شفا دهد ، از ديدگاه هوميوپاتي هر ماده اي يا عاملي كه بتواند در بدن سالم ايجاد يك سري علائم بيماري كند مي تواند به فرد بيمار با همان علائم بيماري ، وي را درمان كند ، علائمي كه تا حد ممكن مشابه باشند .

         اگر نيروي حياتي سالم باشد بيماري يا اصلا ً به سراغ انسان نمي آيد يا به محض ظهور با عمل ويژه نيروي حياتي و بدون نياز به دارو مجبور به ترك بدن مي شود .

         هوميوپاتي بر پايه سه اصل عمل مي كند :

 1 - مشابه ، مشابه خود را درمان مي كند ، اساس كار واكسيناسيون نيز بر مشابه درماني است ( درمان بيماري با خود بيماري )

2 - دوز حداقل ، درمان بسيار بسيار رقيق به كار گرفته مي شود كه معمولا ً يك واحد از ماده درماني و يك ميليارد واحد آب است .

3 - درمان واحد است ، مهم نيست كه چند نشانه در بيمار وجود دارد ، تنها يك درمان به كار گرفته مي شود و آن درمان تمامي نشانه هاي بيماري را هدف مي گيرد .

         در هوميوپاتي اعتقاد بر اين است كه ساختار بدن ( جسمي و رواني ) داراي ترميم بيماري است و آنچه باعث عدم بهبودي و مزمن شدن بيماري است مي تواند بر بيماري غلبه كند و سعي در بازگرداندن تعادل به بدن است .

         اگر درمان درست باشد نتيجه سريع ، كامل و هميشگي و به شدت موثر است ، كاملا ً مطمئن است و عوارض جانبي ناخواسته ندارد و با ساير دارو ها مي توان آنرا مصرف كرد ، از مواد طبيعي در درمان استفاده مي شود و برعكس دارو هاي شيميايي هماهنگ با سيستم ايمني بدن عمل مي كند . اعتياد آور نيست . روشي جامع است كه همه نشانه ها را به يكباره بر طرف مي كند . به بدن كمك مي كند تا قدرت و توانايي هاي دروني را افزايش داده و و با بهبود مكانيسم هاي فيزيولوژيك آن علت بيماري ها را بر طرف مي كند .

         در هوميوپاتي تنها براساس يك علامت نمي توان دارو داد حتما ً بايد تمام علائم جسمي و روحي بيمار با خواص دارو پوشش داده شوند تمامي ناراحتي هاي به ظاهر بي ربط جسمي و روحي مورد توجه قرار گيرند و تجويز دارو بر اساس مجموعه ناراحتي هاي بيمار صورت مي گيرد و از سوي ديگر تمام ناراحتي هاي بيمار بايد بر طرف شود ، بيمار بايد واقعيت هاي روحي ، عاطفي و عصبي خود را با پزشك در ميان بگذارد ، تاكيد هوميوپاتي بر مصرف حداقل دارو و نيل به درماني بدون عوارض در بهترين شكل ممكن است ، تقريبا ًاين روش پزشكي براي اكثر بيماري هاي رايج راه حل درماني (موفقيتي بيش از 60 % ) را دارد و براي تمامي سنين قابل توصيه است .

         در پزشكي رايج معمولا ً به هر كدام از علائم بيماري دارو داده مي شود و عوامل بيماري زا و علت ايجاد كننده بيماري چندان مورد توجه قرار نمي گيرد ، در حالي كه علت اصلي اختلال دروني بدن است كه اجازه مي دهد ميكروب  ها رشد كنند ، البته اگر بتوان آنرا شناسايي كرده و قادر به نابودي آن بود .

         بيماري كه نزد پزشك هوميوپات مي آيد نه تنها بابت درد اصلي به دقت مورد پرسش قرار مي گيرد بلكه تمامي ناراحتي هاي به ظاهر بي ربط جسمي و روحي وي مورد توجه قرار گرفته و تجويز دارو صورت مي پذيرد ، به اين ترتيب هوميوپاتي يك پزشكي كلي نگر است .

         هوميوپاتي در حال حاضر دومين نوع پزشكي از نظر وسعت بيماران تحت پوشش در بيش 40 كشور جهان از جمله انگلستان ، آلمان ، فرانسه ، آمريكا ، كانادا ، آرژانتين ، برزيل ، غنا ، آفريقاي جنوبي ، هندوستان و پاكستان است و ميليون ها نفر در سراسر جهان براي درمان نزد هوميوپات ها مراجعه مي نمايند در انگلستان بيش از 50 % بيماران به هوميوپات ها مراجعه مي كنند ، در فرانسه بيشترين فروش دارو ها براي سرماخوردگي و آلرژي مربوط به دارو هاي هوميوپاتي است ، در هندوستان بيش از صد هزار پزشك هوميوپاتي فعاليت مي كنند .

         در ايران تقريبا ً از 12 سال قبل دوره هاي آموزشي  هوميوپاتي در دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد تهران برگزار مي گردد و از طرف شوراي عالي ارزشيابي وزارت بهداشت و درمان در سال 1374 به عنوان يك روش درماني تاييد و به رسميت شناخته شده و پزشكان هوميوپات با رعايت ضوابط مي توانند درمان بيماران را انجام دهند اين دانش براي اولين بار در شهر هاي تهران و اروميه به جامعه علمي توسط دكتر مسعود ناصري معرفي گرديد ، ايشان طي يك درمان شخصي با هوميوپاتي آشنا شده و سپس در انگلستان به تحصيل آكادميك در اين رشته مي پردازد .

         سازمان غذا و دارو آمريكا كليه دارو هاي هوميوپاتي را تحت عنوان "فارماكوپه هوميوپاتي آمريكا" 4  به رسميت شناخته است ، سازمان جهاني بهداشت در كتابي تحت عنوان مروري بر جايگاه طب مكمل / سنتي به تفصيل راجع به جايگاه هوميوپاتي در نظام بهداشتي كشور هاي مختلف توضيح مي دهد .

داروهاي هوميوپاتي

داروي هوميوپاتي نيروي حياتي را تجديد قوا داده و اصلاحات لازم را در تماميت آن به عمل مي آورد و دستورات صحيح به سيستم دفاعي صادر مي كند و سيستم دفاعي بدن را براي ميكروب ها غير قابل سكونت مي كند ، دارو ها اغلب منشاء طبيعي دارند و به دفعات زياد رقيق شده و تكان داده مي شوند بيش از 70% دارو از گياهان و 20 % از عناصر و مابقي از منابع حيواني تهيه مي شوند ، دارو ها ابتدا روي افراد داوطلب امتحان شده و تمامي خواص آن ها روي انسان سالم ثبت شده است ، آخرين تحقيقات مبين اين است كه خواص بنيادي مواد توسط روش هاي دارو سازي هوميوپاتي به مولكول هاي آب منتقل مي شود و تغيير آرايش مولكول هاي آب همچون نسخه برداري از ماده اوليه عمل مي نمايد به عبارتي ساده تر خواص ماده اوليه كه دارو از آن تهيه مي شود همچون تصويري بر روي مولكول هاي آب نقش مي بندد .  

         اثر داروي هوميوپاتي سريع تر از دارو هاي شيميايي بوده و غالبا ً براي درمان مجموعه بيماري هاي يك فرد است ، با وجود تنوع زياد دارو ها ، در هر مرحله فقط از يك نوع دارو و به صورت تك دوز تجويز مي شود در ضمن كمترين هزينه درمان را به بيمار تحميل مي كند ، معمولا ً دارو را يك بار به بيمار مي دهند و صبر مي كنند تا تاثير دراز مدت آن آشكار شود .

         تهيه دارو ها به اين صورت است كه ماده مورد نظر را درون الكل 60 % مي ريزند و طي دو هفته از صافي عبور مي دهند كه به آن محلول مادر مي گويند ، براي از بين بردن مواد سمي آن يك قطره از محلول مادر را در 99 قطره ( 99 سي سي )آب ريخته و با اين كار محلول 01/0 بدست مي آيد دوباره يك سي سي از اين محلول را در 99 قطره آب ريخته و اين بار محلول 0001/0 به دست مي آيد ، بين هر مرحله رقيق سازي شيشه حاوي محلول را به تعداد 100 الي 200 بار با تكان هاي شديد ضربه اي به هم مي زنند ، اين عمل در تهيه دارو هاي هوميوپاتي از اهميت ويژه اي برخوردار است زيرا تنها با رقيق كردن نمي توان به قدرت هاي بالاتر دست يافت .

     با تکان دادن دارو در خلال تصادم مولکولها، انرژی ارتعاشی مابين دارو و آب مبادله می شود و از آن پس آب تصويری از انرژی ارتعاشی دارو را خواهد گرفت. تکان دادن بيشتر سبب نشان دار شدن بيشتر مولکولهای آب می گردد. بعلاوه فقط انرژی نيست که منتقل میشود بلکه اطلاعات ديگری از خواص ذاتی دارو در مولکولهای آب نقش مي بندد که می تواند تغييرات بيولوژیک را به بدن منتقل نمايد.

اغلب داروهای شيميائی مثل ضد دردها, ارام بخشها, آنتی بيوتيک ها و..... اثر داروهای هوميوپاتی را کاهش می دهند. همچنين برخی عناصر و موادخوراکی مثل پياز، سير، فلفل، نعناع، کافور، قهوه و برخی از انواع چای های آرام بخش يا محرک يا هر ماده ای که خاصيت داروئی دارد يا بعنوان دارو مصرف می شود می تواند اثر دارو های هوميوپاتی را خنثی کند. پس لازم است طی درمان هوميوپاتی مصرف نگردند. همچنين هر چيز ديگری که بر روح و روان انسان اثر کند می تواند بر سير درمان هوميوپاتی تاثير بگذارد مثل ديدن فيلمهای هيجان انگيز يا استرس زا، ديدن صحنه های ترسناک يا ناخوش آيند، قرار گرفتن در موقعيتهای استرس زا و پر فشار و ......

         اگر به رقيق كردن محلول تا 12 بار ادامه داده شود محلول 10 به توان منفي 24 به دست مي آيد كه از عدد آواگادرو كوچكتر مي شود كه اين به اين معني است كه حتي يك مولكول از اين ماده در محلول وجود ندارد .

         اين عمل را تا 100 و يا 1000 بار تكرار مي كنند و جالب اينجاست كه هر چه محلول رقيق تر مي شود خاصيت آن قوي تر مي گردد .

منابع

دكتر فاضل ، دكتر حميد بهنام – عضو انجمن هوميوپاتي ايران

ويكي پديا – دانشنامه آزاد

غضنفر قاسمي آذر

http://en.wikipedia.org

http://ir-wait.com

 

يادداشت

 در زبان يوناني از دو كلمه هومويوس به معني مشابه و پتوس به معني بيماري است .Homeopathy 1 -

 Samuel Hahnemann2 -

Organon Of Medicine3 -

The Homeopathic Pharmacopeia Of The United State4 -

تولد و تكامل خط

   گرد آورنده : بهروز سروش نيا    

تولد و تكامل خط

         افلاطون مي گويد : خط عقال (بند) عقل است . اقليدوس گويد : خط هندسه اي است روحاني اگرچه به ابزار جسماني ظاهر شده است . بودلف گويد : خط بوستان دانش است . ويل دورانت در تاريخ تمدن خود مي نويسد : مهمترين گامي كه انسان به سوي مدنيت برداشت همانا اختراع خط است .

         بزرگترين و شايد تنها عامل انتقال و گسترش فرهنگ و تمدن بشري از نسلي به نسل ديگر خط الفبايي بوده است ، در فرهنگ ايران خط پديده اي ديوي است و هنري است كه تهمورث ( ملقب به زيناوند به معني هوشيار ) آشنايي و آگاهي با آن را از ديواني كه به بند كشيده ، به دست مي آورد و در ازاي به دست آوردن اين دانش آنها را رها مي كند .در متن مينوي خرد آمده است: تهمورث ديوان را اسير خود كرد و 7 نوع خط را از آنان آموخت . بيشتر تواريخ اختراع خط را به تهمورث نسبت مي دهند ، اما در برخي روايات به جمشيد و كيومرث و ضحاك نيز نسبت داده اند .

         به نظر آرتور كريستن سن ايران شناس دانماركي نام تهمورث ، نامي از نژاد سكايي است . به اين ترتيب انتساب فن نويسندگي به تهمورث بايد از قدمت بيشتري برخوردار باشد ، احتمالا ً سكاييان در مهاجرت هاي خود به مردماني برخورد كرده اند و فن نويسندگي را از آنان آموختند و بعد در اساطير ايران اين موضوع به ستيز تهمورث با ديوان نسبت داده شد .

         داستان خط به زبان فردوسي در شاهنامه چنين است :

چو تهمورث  آگه        شد از  كارشان                         برآشفت و بشكست             بازارشان

يكايك بيارست       با ديو      جنگ                        نبود   جنگ         را فراوان   درنگ

كشيدندشان خسته و بسته خوار                           به جان خواستند   آن زمان  زينهار

كه ما را مكش        تا يكي نو هنر                       بياموزي   از ما كت   آيد        به بر

كي نامور             دادشان   زينهار                       بدان   تا نهاني   كنند          آشكار

نبشتن  به خسرو          بياموختند                       دلش   را به  دانش     برافروختند

نبشتن يكي نه كه      نزديك سي                        چه رومي چه تازي و چه پارسي

چه سغدي چه چيني و چه پهلوي                       نگاريدن   آن    كجا         بشنوي

جهاندار سي سال     از اين پيشتر                    چگونه     پديد آوريدي    هنر .....

         سومريان روايت مي كنند كه المركر ، پادشاه دولت شهر اوروك ( موطن گيل گمش ) و به قولي بنيانگذار آن ، كه مي خواست بر فرمانروايي شهر آباد و ثروتمند ارته پيروز شود ، باعث اختراع خط شد . المركر سه بار فرستاده اي با عصاي پادشاهي و نماد قدرت نزد شاه ارته مي فرستد . شاه ارته آگاه است كه اگر عصا را به دست گيرد ، شكست را پذيرفته است . المركر چهارمين بار با حيله خط اختراع مي كند و بر لوحه گلي با خط فرماني مي نويسد و نزد ارته مي فرستد ، وقتي شاه ارته براي خواندن پيام مجبور مي شود آن را در دست بگيرد ، به مفهوم پذيرش فرمانروايي المركر محسوب مي شود .

         هنگامي كه بشر خواست آنچه را كه در انديشه خود دارد نقش نمايد در واقع زماني است كه گام نخست را به عرصه نگارش گذاشت ، انسان به كمك آن توانست دانسته هاي خود را محفوظ نگهداشته و تاريخي از خود به جاي بگذارد . گام نهادن در مسير طولاني كه در آن انسان هاي نخستين ابزاري براي انتقال بيان شفاهي بدون ديدن يكديگر آغاز كردند . نخستين گام نوشتن ، تصاوير روي سفال ها بود .

         فراواني تصوير ها و ناتواني آنها در بيان مفاهيم عاطفي كمبود اين سبك نوشتن بود ، رفته رفته تصوير ها شكل ساده تر و نمادين تري يافته و براي مفاهيم عاطفي ، علائم قراردادي وضع شد و نوع خط انديشه نگار را در دسترس نگارندگان قرار داد كه خط هيروگليف كه بيشتر در مصر رايج بود از اينگونه نگارش است .سابقه خط هيروگليف را حدود چهار هزار سال پيش از ميلاد دانسته اند اين خط بيشتر افقي و از راست به چپ و بندرت از چپ به راست و گاهي از بالا به پايين نوشته شده است ، بعد ها خط هيروگليف در مصر تحول يافته و به سادگي مي گرايد و دو نوع خط هيراتيك (ديني) و دموتي (مردمي) از آن به وجود مي آيد ، مرحله بعدي خط ، خط ميخي است .

         كشاورزان مصري مكلف بودند سبد هايي از توليدات محصول خود را به ماموران مالياتي تحويل دهند ، براي اين تصوير آنرا بر ديوار كلبه خود مي كندند و كنار آن به تعداد سبد هايي كه تحويل داده بودند علامت مي گذاشتند ، پس نخستين طرز نوشتن ، نوشتن با عكس (شكل نگاري) بود اما ترسيم يك انديشه يا تصور و يا گذراندن زمان (مفهوم نگاري) به نظر دشوار مي نمود تا اينكه به جاي تصوير و علامت از نشانه هاي قراردادي استفاده كردند و به كمك اين نشانه ها ، كلمات يا اصوات را كه از آنها كلمه ساخته مي شد ، نمايش مي دادند و بدين ترتيب حروف مصور تبديل به حروف هجايي شد ، خطوط بابلي ، سومري ، عيلامي مخطوطي از اين خطوط ايدئوگرام و هجايي بوده اند .خط الفبايي آخرين مرحله تكامل خطوط به شمار مي رود ، يكي از خطوط الفبايي قديم ، خط ميخي پارسي است كه مخلوطي از خطوط الفبايي و هجايي بوده است .

         بيشتر دانشمندان اختراع خط الفبايي را به فنيقي ها مردمي از كنعان نسبت داده اند كه در خاك سوريه در كرانه درياي مديترانه سكني داشته و ضمن بازرگاني و دريانوردي و سوداگري هاي خود خط الفبايي را كه خود وضع كرده بودند در كشور هاي مختلف رواج داده اند ، منشاء خط الفبايي يونانيان و ساير اقوام دنيا به غير از خط چيني كه داراي منشاء ديگري است از همين خط الفبايي اختراع فنيقي ها مي دانند و معتقدند اين خط پس از دگرگوني و جرح و تعديل رو به كمال نهاده است .

         الفباي فنيقي با 22 علامت خطي كه تنها صامت ها را نشان مي دهد از راست به چپ نوشته مي شد به گفته خط شناسان نشانه هايي از خط مصري باستان و خط تصويري را در الفباي فنيقي مي توان يافت اين خط بر خلاف خط هيروگليف كه در انحصار كاهنان بود و يا خط ميخي كه تنها طبقه دبيران با آن سر و كار داشتند ، به راحتي در دسترس عامه قرار گرفت و چون ياد گرفتن آن آسان بود اين خط در آسياي غربي نفوذ يافت و جايگزين خط ميخي شد و به غرب ( اروپاي امروز )كه هنوز داراي خط و كتابت نبود ، راه يافت .

         يونانيان اين الفبا را با اسم سامي آن كه نماينده دو حرف اول آن بود "آلفا" و "بتا" ناميدند و براي استفاده خود تغييراتي در آن دادند و مصوت ها را داخل خط ساختند و خط صامت نگار را تبديل به آوا نگار كردند و جهت نگارش را تغيير دادند و گونه اي از خط يوناني را يونانيان مهاجر با خود به روم بردند  و در آنجا براين مبنا الفباي لاتيني به وجود آمد و زبان هاي گوناگون اروپا بدان خط نوشته شد .

         معمولا ً واضح خط را فنيقيان مي دانند اما اين نكته تنها درباره ملل سامي درست است و ملل آريايي به ويژه در هند شايد پيش از فنيقيان خط هايي ديگر اختراع كرده اند كه از سلسله خطوط سامي ماخوذ از خط فنيقي نيست .

         الفباي خط فنيقي به نوعي شبه قاره هند را در نورديده است ، دانشمندان ، خط برهمايي هند را از فرزندان همين خط مي دانند كه زبان سنسكريت و ديگر زبان هاي هندي با آن نوشته مي شود متون ديني بودايي نيز به خط برهمايي نوشته شده است .

         يكي ديگر از فرزندان خط فنيقي خط آرامي است كه به سرعت در خاورميانه پخش شده است و به سرعت رواج يافته و تبديل به خط ساكنان اين منطقه شده است . خط و زبان آرامي به عنوان آرامي رسمي يا آرامي امپراتوري پا به پاي زبان پارسي باستان و خط ميخي كه تنها در كتيبه هاي هخامنشيان به كار مي رفت در ارسال و مراسلات به كار گرفته مي شده است  .

         قديميترين اقوامي كه در بين النهرين زمينه خط ميخي را حدود پنج هزار سال پيش فراهم آوردند سومري ها هستند ، قومي متمدن كه نژاد سامي نداشتند و برخي احتمال مي دهند كه از كنار دريا به اين منطقه مهاجرت كرده باشند ، سومري ها چون پيوندي با همسايگان خود نداشتند از ميان رفتند و يا جذب اقوام سامي شدند ، سومري ها چون مصري ها و چيني ها از نخستين اقوامي هستند كه تمايل به ضبط گفتار و انديشه هايشان داشتند و براي اين كار خط ميخي را برگزيدند . خط ميخي آغازين در اصل نوعي خط تصوير نگاري بوده كه آنرا بر لوح نقش مي كرده اند ، تصوير ها رفته رفته حالت ساده تر و زاويه مانندي به خود گرفتند و سرانجام علامت هاي تشكيل دهنده اين خط به شكل  ميخ در آمدند . در سال هاي اخير در اثر كاوش هاي تپه مارليك و مهره هاي به دست آمده مخطوط اين نظر را كه ايراني ها خط ميخي را از سومري ها و بابلي ها اخذ كرده باشند متزلزل كرده است . از يازده مهره استوانه اي ، يكي از آنها با خط ميخي شكل حكاكي شده است .

         طبق نظر پرفسور كامرون استاد خطوط باستاني خاور ميانه در دانشگاه ميشيگان آمريكا خطوط اين استوانه نمي تواند از دو هزار سال قبل از ميلاد مسيح جديد تر باشد و خطوط آن از نوع خطوط علايمي و نقشي است كه قبل از پيدايش خط ميخي بكار مي رفته و پس از گذشت چند قرن خط ميخي از روي اينگونه خطوط بوجود آمده است .

         با توجه به قدمت اشياء به دست آمده از تپه مارليك و خطوط روي آنها به نظر معقول نمي رسد كه ايراني ها با در دست داشتن خط علايمي و نقشي ازنوع خط ميخي خط خود را از ملت ديگري اخذ يا اقتباس كرده باشند

         به جز تفاوت ظاهري خط هيروگليف و خط ميخي ، تفاوت آشكار ديگر آنها در ابزار نوشتن است ، براي نگارش خط هيروگليف از پاپيروس و قلم ني و مركب استفاده مي شد در حالي كه براي نوشتن خط ميخي نياز به لوح گلي نرمي بود كه با قلم چوبي برآن مي نگاشتند و سپس لوح را مي پختند .

         خط ميخي سومري و خط ميخي اكدي (بابلي) از خط ميخي عيلامي منشعب شده است . خط ميخي به جز در منطقه بين النهرين در گستره وسيعي مانند آسياي صغير و بين النهرين شمالي ، ميان هيتي ها ، هوري ها ، اوروارتور ها ، لولويي ها ، كاسي ها و .... رواج داشته است .

         بنابر نظر دانشمندان خط شناس ، پيدايش خط نخست از علايم و نقوش آغاز گرديده ، اين نقاشي ها كم و بيش تقليد صادقانه اي از زندگاني يي كه هنرمند در اطراف خود مي ديد و آن را روي ظروف سفالين خويش منقش مي كرد ، بوده و پشت اين رموز و نشانه هاي بسيار و متنوع ديگر به بيان مطالبي نهفته مي پرداخته است و مهره هاي استوانه اي و غير استوانه اي را با حكاكي نقوش و علايم براي مهر كردن سر كوزه ها و خمره ها و سبد هاي اجناس و يا لوازم و دارايي خود به منظور معرفي و حفظ مالكيت به كار مي برده اند و به مرور زمان و گذشت دوران اين علايم و نقوش مختصر شده و علايم به جاي حروف به كار رفته است . 

         گفته مي شود خط ميخي را نخست براي زبان هاي بين النهرين يعني عيلامي ، بابلي و آشوري به كار برده اند و چون عيلاميان در خوزستان امروز مي زيسته اند و همسايه پارسيان بوده اند مردم پارس يا پيش از تشكيل حكومت هخامنشي و يا در آغاز اين دوره اين خط را براي زبان پارسي باستان هم پذيرفته اند و مي توان حدس زد كه ماد ها نيز خود آن را اختيار كرده باشند زيرا كه ايشان نيز با آشوريان و بابليان همسايه بوده اند .

         خط ميخي پارسي باستان كتيبه هاي دوره هخامنشي نسبت به خط ميخي بابلي و عيلامي ، علائم ساده تر و كمتري دارد ، حروف هجايي هستند ( يعني مصوت به همراه صامت ) خط ميخي پارسي باستان را مي توان صورت تكامل يافته خطوط ميخي ديگر بدانيم ، همزمان با تكامل تدريجي خطوط ميخي و در هزاره دوم پيش از ميلاد خط ديگري در سرزمين فنقيه پا به عرصه وجود مي گذارد  و آن خط فنيقي است . قديمي ترين نمونه اين خط در كاوش هاي شهر گوبله از شهر هاي فنيقي باستان ( حوالي سوريه كنوني ) كه يونانيان آن را بيبلوس مي ناميدند به دست آمده است اين شهر در ميان يونانيان به عنوان داشتن پاپيروس شهرت داشته و مركز بازرگاني مصريان و يونانيان بود .     

         داريوش بزرگ در سنگ نوشته بيستون (بغستان) بند بيست ازستون چهارم به زبان پارسي باستان گفته است : به خواست اهورامزدا اين خط من است كه من كردم به جز اين ، به زبان و خط آريايي هم روي لوح و هم روي چرم نوشته شده جز آن ، پيكر خود را هم بساختم و جز آن ، تبارنامه خود را نوشتم . در پيش من اين نوشته خوانده شد . پس از آن ، من اين نوشته ها را همه جا در ميان كشور ها فرستادم .

         كتيبه ديگري در جزيره الفيل مصر يافت شده كه رونوشت كتيبه بيستون است ، به استناد اين اين دو سند داريوش بزرگ ، خط استفاده شده در اين دو كتيبه را خط آريايي خوانده است .

          همانطور كه گفته شد قديميترين اسناد ، از دوره هخامنشيان به خط ميخي است ، اين خط مركب از خطوط افقي و مورب است به شكل ميخ كه براي هر حرف يا مخرج چند خط افقي و عمودي و مورب تركيب مي شوند ، اكديان ، آشوريان ، كلدانيان ، عيلاميان ، هيتي ها ، پارسيان و ارمنيان اين خط را براي نوشتن خود اختيار كردند . در خطوط ميخي ملل ديگر نيز چند نقش از هشتصد تا سه هزار علامت بكار مي رفته است كه الفباي پارسي باستان شامل  36 حرف ، 2 واژه جداكن ، 8 علامت انديشه نگار و نشانه هايي هم براي نشان دادن اعداد بوده كه تنها برخي از آنها به جاي مانده است هر يك از حرف هاي الفباي ميخي - بجز سه حرفي كه براي نشان دادن مصوت ها بكار مي رود –  مصوتي هم همراه دارد –  به همين علت الفبايي هجايي است ، الفباي پارسي باستان از چپ به راست نوشته و پس از هر حرف نقطه گذاشته مي شود ، اين الفبا تا پايان حكومت هخامنشي رايج بوده و بعد ها فراموش شده است . در اوايل قرن نوزدهم ميلادي ، دانشمندان غربي موفق به خواندن اين الفبا شده ، از اين راه الفبا ها و زبان هاي ديگر كشف گرديده است  ، اين خط تا پايان دوره هخامنشي در كتيبه ها و سكه ها بكار رفته است .      

         پس از دوران هخامنشي ( سال 330 پيش از ميلاد ) در دوره كوتاه مدت اسكندر و سلوكي ها  و اوايل دوره ساساني زبان و خط يوناني در مراسلات رسمي و اداري به كار رفت تا اين كه در زمان اشكانيان براي نوشتن زبان پهلوي اشكاني ، خطي بر مبناي خط آرامي پايه ريزي شد ، از زبان پهلوي اشكاني سه نوع اثر با سه نوع الفبا به جاي مانده است :

         1- آثاري با الفباي پهلوي اشكاني كه برگرفته از الفباي آرامي بوده و از راست به چپ و حرف هاي آن جدا از هم نوشته مي شود و در آن هزوارش به كار رفته است .

         2 – آثاري كه با الفباي فارسي ميانه كتابي است .

         3 – آثاري با الفباي مانوي كه مربوط به دين مانوي است .

         بنابر بر تحقيق دانشمندان خط شناس كاملترين و آسان ترين خط فونتيك خط دين دبيره است كه تاريخ اختراع آن را به دو هزار سال قبل از ميلاد مسيح كه چهار هزار سال پيش از اين تاريخ است تخمين زده اند ، در اين خط هر حرف نماينده يك صدا است .

         طبق سنتي كه به احتمال زياد به دوره ساساني باز مي گردد ، زردشت اوستا را به 7 زبان آورده كه هريك طبعا ً خط خاص خود را داشتند و شايد همين روايت ريشه آن 7 خطي باشد كه تهمورث از ديوان باز ستانده بود .

         ابن نديم در الفهرست به نقل از  روزبه  ( ابن مقفع ) مي نويسد ، ايرانيان 7 نوع خط داشتند :

         1 – دين دبيره كه اوستا را با آن مي نوشته اند .  2 – ويش دبيره كه با آن اصوات و آهنگ ها و اشارات و علائم قيافه و تعبير خواب را ثبت مي كرده اند و داراي 365 حرف بوده است .  3 – گشتك دبيره كه با آن قطعنامه ها و اقطاعات و نام ها و رموز را بر انگشتري ها و بر سكه ها نوشته اند و داراي 28 حرف بوده است .  4 – پاره گشتك يا نيم گشتك كه ماخوذ از خط گشتك بوده و داراي 28 حرف بوده و طب و فلسفه را با آن مي نوشته اند .  5 – شاه دبيره كه اختصاص به پادشاه و خاندان شاه داشته است و داراي 33 حرف كه نقطه دارد بوده است .  6 – راز سهريه كه پادشاهان ملل ديگر با آن مي نوشته اند و داراي 24 حرف بوده است .  7 – راس سهريه اين خط نقطه دار بوده و براي بيان مطالب منطقي و فلسفي به كار مي رفته و داراي 24 حرف بوده است .

         به جز اين هفت خط دو خط ديگر هم وجود داشته است :  1 – هزوارش كه خط هجايي بوده است .  ابن نديم به نقل از روزبه مي گويد دو هزار هزوارش وجود داشته كه براي جدا كردن متشابهات از يكديگر به كار مي رفته است .  2 – خط فيرآموز ( پير آموز ) ابن نديم درباره خطوطي كه مصاحف را بدان مي نوشتند مي نويسد ، قرآن را با آن مي نويسند و مي خوانند .

         از الفباي فارسي ميانه كه دنباله فارسي باستان است ، چهار نوع اثر با چهار الفبا به جاي مانده است :

         1 – فارسي ميانه كتيبه اي مربوط به آغاز دوره ساساني كه غالبا ً با ترجمه پهلوي اشكاني و يوناني همراه است اين الفبا داراي 21 حرف و از چپ به راست و جدا از هم نوشته مي شود و از الفباي آرامي گرفته شده و در آن هزوارش به كار رفته است  .

         2 – فارسي ميانه مسيحي كه مسيحيان ايران در دوران ساساني كتاب ها يا ترجمه هايي از كتاب هاي ديني خود را بدان نوشته اند اين الفبا داراي 20 حرف است و از راست به چپ نوشته شده و هزوارش در آن به كار رفته است .

         3 – فارسي ميانه زردشتي كه زردشتيان ترجمه هايي از اوستا و نوشته هاي ديني و غير ديني خود را بدان نوشته اند ( به نوشته هايي كه با الفباي اوستايي بازنويسي شده اند ، پازند مي گويند كه اين گونه نوشته از سده هاي نخستين اسلامي تا سده هشتم هجري ادامه داشته است . ) اين الفبا دنباله الفباي زبوري و آن دنباله الفباي فارسي ميانه كتيبه اي است . اين الفبا داراي 21 حرف و از راست به چپ نوشته شده برخي از حروف آن از هر دو طرف و برخي ديگر فقط از طرف راست به هم متصل مي شدند ، در اين الفبا هزوارش به كار رفته است .

         4 – فارسي ميانه ترفاني كه شامل ترجمه بعضي از قطعات ، قطعاتي از تفسيري بر كتاب ارژنگ نوشته هاي ماني و پيروان او بوده است . ماني الفباي مانوي را از الفباي تدمري گرفته است ، الفباي مانوي داراي 31 حرف و از راست به چپ نوشته شده و حرف هاي آن به هم نمي چسبند از اين رو هميشه يك صورت دارند ، در اين الفبا هزوارش به كار نرفته است .

         خط پهلوي ( 2 ) ساساني در همين راستا به وجود آمد كه هر كدام گونه هاي كتيبه اي و تحريري دارند . خط اوستايي كه براي به تحرير در آوردن كتاب ديني زردشتيان به كار رفته است و يكي از كامل ترين خطوط دنياست بر مبناي خط پهلوي ساساني اختراع شده است .

         در زمان بلاش دوم سال 121 ميلادي نخستين بار حروف آرامي در سكه هاي ايران پديدار شده است . خط آرامي با تصرفاتي براي زبان سغدي و تخاري و سپس متون مانوي به كار رفته است .

         آثار زبان پهلوي به دو خط اصلي نوشته شده است :

         1 – خطي كه سنگ نوشته ها و سكه ها اوايل دوره ساساني ( قرن سوم و چهارم ميلادي ) بدان نوشته شده و داراي 19 حرف است ، در اين خط حروف به هم متصل نمي شوند از اين رو آن را خط منفصل يا خط پهلوي كتيبه اي مي نامند .

         2 – خط متصل يا شكسته يا كتابي خطي است مخصوص نوشتن كتاب ها و نوشته هاي روي پوست و پاپيروس و كتيبه ها و سكه هاي متاخر داراي گونه هاي مختلف است ، يكي از آنها كه نويسندگان دوران اسلامي آن را رم دبيره يا هام دبيره يعني خط مردمان و همگان است كه داراي 14 حرف اصلي است . " گونه " يا " قلمي " از اين خط در نامه نگاري به كار مي رفته است كه نويسندگان اسلامي آن را فرورده دبيره ( خط نامه ) ناميده اند . " گونه " يا " قلمي " ديگر با تفاوت اندك از خط متصل پهلوي در سكه ها و سنگ نوشته هاي دوران متاخر ساساني و سده هاي نخستين دوران اسلامي نيز به كار رفته است ، احتمالا ً همان خطي است كه نويسندگان ياد شده آن را كستج ، جستق ( گشتگ ، گشته ) خوانده اند . زبور پهلوي نيز به گونه اي از خط متصل پهلوي نوشته شده است ، اين خط از خط سرياني كه آن نيز از اصل آرامي است مشتق شده است . 

         آثار فارسي ميانه را به 5 دسته تقسيم مي كنند : 

         1 – آثار كتيبه اي پهلوي غير كتابي كه شامل سنگ نوشته ها به سه زبان پهلوي ، پارتي و يوناني و آثار نوشته شده بر ديوار ، سفال ، پاپيروس ، پوست ، فلز ، سنگ هاي قيمتي و چوب بوده است.

         2 – كتاب هاي پهلوي كه سده هاي نخستين دوره اسلامي تدوين شده و مبتني بر روايات ، سنت هاي ديني ، ادبي ، كتبي و شفاهي زردشتيان در دوران ساساني است .

         3 – زبور پهلوي كه شامل بخشي از متون زبور كه از سرياني به پهلوي ترجمه شده و به گونه اي خاص از خط پهلوي نگاشته شده كه مربوط به قرن هفتم و اوايل قرن هشتم ميلادي ( برابر با قرن هاي اول و دوم هجري ) است . اين تنها نوشته ، از مسيحيان دوران ساساني به پهلوي است و در آن همچون پهلوي كتابي و كتيبه اي هزوارش و املا تاريخي (1 ) وجود دارد .

         4 – ادبيات مانوي ، ماني و پيروانش علاقه فراوان به نوشتن كتاب و رساله داشتند و براي ترويج دين خود آثارشان را به زبان مردمي كه در ميان آنها قصد تبليغ داشتند ، مي نوشتند يا از زبان ديگري به آن زبان ترجمه مي كردند ، آثار منظوم مانوي به فارسي ميانه و پارتي از نظر ادبي اهميت فراواني دارد اين سرود ها كه براي هدف هاي ديني با زباني فصيح و شيوا سروده شده ، بسيار غني است اما نثر متون مانوي به زبان فارسي ميانه و پارتي ثقيل و گاهي ناپخته و ساده است .

         خط عربي نيز با واسطه نبطيان از خط آرامي به وجود آمده است ، نبطيان قومي از نژاد عرب بودند كه در نبطيه زندگي مي كردند ، از حدود 150 سال پيش از ميلاد گونه اي از خط و زبان آرامي در ميان ايشان رايج بود . از اين خط ، خطي موسوم به سينايي نو به وجود آمد كه از سده اول پيش  از ميلاد تا سده چهارم ميلادي در شبه جزيره سينا رواج داشت . خط سرياني منشا خط كوفي و خط نبطي منشا خط نسخ است ، خط كوفي در كوفه و حيره و خط نسخ در مكه و مدينه ، از اين خط اقتباس شده اند ، خط نسخ بيشتر براي تحرير نامه ها و خط كوفي براي كتابت مصحف ها ، كتيبه ها و سكه ها استفاده مي شده است .

         از اواخر دوران امويان و اوايل عباسيان قلمرو خط عربي وسعت يافت و به تدريج در ايران و مصر و شمال افريقا رواج يافت و كم كم از دو خط مذكور اقلام ديگري پديد آمد .

         گونه اي از اين خط براي نوشتن آثار خوارزمي كه يكي از زبان هاي ايراني شرقي است به كار رفته است ، ايرانيان نيز در سده هاي نخستين پس از اسلام با افزودن حروف فارسي به الفباي عربي ، خط فارسي را بر مبناي نسخ پايه گذاري كردند و سپس خط نستعليق ، خط شكسته و ساير خطوط به وجود آمد .

         از اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري در دوران صفويه با تكميل اقلام موجود ( چهارده  نوع خط ) و هندسي كردن ابعاد حروف و تعيين اساس قواعد دوازده گانه در خط ، خوشنويسي را تحت ضابطه درآوردند و پايه خطوط را بر سطح و دور نهادند .

         خوشنويسان ايراني خطي وزين را از خط تعليق مشتق ساختند كه نستعليق نام گرفت كه از  واژه نسخ و تعليق گرفته شده و خط ملي محسوب شد و براي نگارش ديوان اشعار و داستان هاي حماسي مورد استفاده قرار گرفت .

         خوشنويسان امروزه بيشتر از چهار نوع خط از ساير انواع خط استفاده مي كنند كه شامل : نسخ ، ثلث ، نستعليق و شكسته نستعليق

         خط شكسته نيز از ابداعات ايرانيان است كه در پيوند با تعليق و نستعليق است كه از اوايل قرن يازدهم و آخر دوره صفويه به دليل كثرت كاربرد و نياز به تند نويسي به وجود آمد .

         خط شناسان خطوط اصلي را شش خط دانسته اند كه به اقلام سته معروفند و عبارتند از : رقاع ، ثلث ، ريحان ، محقق ، توقيع و نسخ

         خط ثلث براي نوشتن عنوان سوره هاي قرآن ، پشت جلد نويسي ، سرلوحه نويسي ، كاشي كاري و كتيبه نويسي استفاده شده است .

         خط ريحان از خط نسخ مشتق شده و از خط ثلث نيز بهره گرفته و به خط محقق بسيار نزديك است .

         خط نسخ در آغاز هم پايه خط كوفي بوده كه اصل آن از نبطي است و اواخر قرن دوم هجري رايج بوده و در تمام سرزمين شرقي تحت لواي اسلام گسترش يافت .

         خط توقيع در قرن چهارم تحول يافته است و در اواخر قرن نهم هجري نوع درشتي از آن در تركيه ابداع شده ، اما ميان اعراب چندان متداول نشد و آن را مشتق از خط ثلث دانسته اند .

         خط محقق در آغاز خلافت عباسيان از خط كوفي استخراج شده و چهار قرن محبوب ترين خط ميان خوشنويسان جهت كتابت قرآن در تمام سرزمين هاي اسلام در شرق بوده است .

         خط رقاع از خطوط نسخ و ثلث مشتق شده است كه در مكاتبات خصوصي و كتابت عرفي و روي كاغذ هاي كوچك رواج داشته و از خطوط محبوب خطاطان عثماني بوده است ، امروزه اين خط از متداول ترين خطوطي است كه در سراسر دنياي عرب به كار مي رود ، اين خط نيز به علت نياز به تند نويسي و مختصر نوشتن در مكاتبات كاربرد يافته است .

         با شرحي كه به طور اختصار گذشت ايرانيان در چهار هزار سال قبل با خط و الفبا آشنايي داشته اند و افكار و عقايد و نظرات و تجربيات و دانستني هاي خود را ثبت مي كرده اند و چون دانشي نبود نياز به اختراع خط مخصوصي براي ثبت آن دانش به ميان نمي آمد ، بايد گفت ملت ايران نخستين ملتي است كه براي ثبت و ضبط اصوات و آهنگ هاي موسيقي و حتي ضبط نواي آبشار و نغمه پرندگان و آواي درندگان با خط مخصوصي قادر به نوشتن و ثبت آن بوده است كه آن را ويش دبيره ناميده اند كه به جاي نت موسيقي امروزي به كار مي رفته است .

 

يادداشت ها

1- املا تاريخي: در اغلب خطوط معمول جهان املاي تاريخي وجود دارد ، يعني صورت مكتوب كلمات نشان دهنده تلفظي است كه آن كلمه در هنگامي كه نخستين بار به آن نوشته مي شده دارا بوده است . مثلا ً در خط فارسي كلمه خواهر و خواب املا تاريخي دارند و زماني در اين كلمات آواي " خو " وجود داشته و بعد ها اين آوا به صورت " خ " تحول يافته است .

2 – پهلوي :  منسوب به " پهلو " است و اين واژه ار صورت باستاني " پرثوه " آمده است كه در اصل به سرزمين پارت اطلاق مي شده است .

3- پارسي يا فارسي : منسوب به پارس مشتق از صورت ايراني باستان پارسه و نام سرزمين فارس است .

منابع

راهنماي زبان هاي باستاني ايران ( جلد اول ) ، محسن ابوالقاسمي ، انتشارات سمت ، تهران 1375

خط و اسطوره ، ژاله آموزگار ، خبرگزاري ميراث فرهنگي ، تهران 1384

تاريخ خط در ايران ، سعيد نفيسي ، مجله كاوش شماره اول دوره دوم 1342

تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران از دوران باستان تا به امروز ، ركن الدين همايونفرخ ش 74 – 75 ، 1345 و 1347

زبان پهلوي ادبيات و دستور آن ، ژاله آموزگار – احمد تفضلي انتشارات معين ، تهران 1375

تاريخچه اي از نگارش و خط ، ژاله آموزگار ، دانشگاه تهران 1382 ، سايت نيمروز

نقش و کارکرد قصه در ادبيات فارسي

 

گردآورنده : بهروز سروش نيا

نقش و كاركرد قصه در ادبيات

 

           "اي برادر قصه چون پيمانه است                  معني اندر وي مثال دانه است"      مولوي 

         قصه از برجسته ترين و رايجترين گونه هاي ادبيات عامه بوده كه با طبيعت و زندگي مردم پيوند نزديك دارد ، گوناگوني يك قصه و نقل آن به اين سبب است كه ادبيات عامه ابتداء صورت شفاهي داشته و از فرد به فرد و يا نسل به نسل ديگر انتقال يافته و سپس براي بقاء و استمرار در هر عصر و دوره و در هر جامعه و فرهنگ خود را با نظام اجتماعي رايج تطبيق داده و با الگو هاي اجتماعي آن جامعه و آن دوره هم نوا نموده است .

         ساخت معنايي قصه بر دو اصل واقعگرايي و خيال پردازي نهاده شده است آميختگي اين دو اصل يا خصلت ، قصه را زيباتر  و دلپذير و مقبول طبع عام و خاص كرده است . قصه انگاره ها و تصوير هايي از زندگي مردم زمانه ، شيوه كار و توليد ، مناسبات ميان افراد و گروه ها و طبقات ، تضاد طبقاتي و ستيزه جويي هاي اجتماعي ، رفتار و روابط خانوادگي و خويشاوندي ، گرايش هاي قومي و مذهبي ، تفكر و احساس ، آداب و رسوم شعائر متداول در جامعه ها را به زبان ساده يا به زبان نمادي ( سمبليك ) و به صورت هاي طنز ، جدي ، هزل ترسيم و بيان مي كند .

         در زبان و ادبيات امروز با تغييرات نسبتا ً وسيعي كه در سبك بيان و نگارش و در بكارگيري لغات و اصطلاحات و تغبيرات رخ داده و همچنين با دگرگوني كيفي كه در مفاهيم پديد آمده است  ، مطالب بزرگان و حكايات به طور كامل و شايد ناقص نيز كم تر درك و دريافت مي شوند اما نمي توان به سادگي از آن همه حكمت و تاريخ و گزارش به جاي مانده از گذشته هاي بسيار دور و خاطره هايي كه روزي واقعيت خارجي داشته و به مرور جنبه اساطيري به خود گرفته اند و نيز از آن همه ادب و راه و رسم زندگي و ديگر نكته هاي پر مايه دل بر كند . پس بايد به بهترين وجه و با در نظر گرفتن دريافت كنوني و سليقه امروزي ، از الفاظ زبان و از معاني و مفاهيم بهره گرفت . در گوشه و كنار دنيا اين راه دوم را براي بهره گيري از ادبيات كهن خود در پيش گرفته اند و بدين ترتيب است كه در هر عصر فرزندان نسل بالنده خود را با تاريخ و اسطوره و ادب و شعر و نثر گذشته آشنا مي كنند و به ويژه راه دريافت ادبيات هر دوره را هم كه خواه نا خواه با اساطير و تاريخ و حكايت و آداب و رسوم گذشته عجين و يا در ارتباط و تعامل جدي است هموار مي سازند .

         قصه در زبان و ادب فارسي بسته به موضوع ، سبك نگارش و شكل قهرمان ها به انواع مختلف : عاميانه ، ادبي ، حماسي ، عشقي ، اخلاقي ، مذهبي ، ملي با نام هاي : كودكان ، پريان ، حيوانات و  .... تقسيم مي شود .

تاريخچه قصه

         در گذشته قصه براي اقوامي كه خط و نوشته نداشتند نوعي تاريخ نگاري بود ، امروز نيز در نگارش تاريخ اجتماعي جامعه ها قصه به منزله سندي معتبر و سودمند بكار مي رود .

         سرزمين ايران در گذشته هاي دور قسمت هايي از بابل ، آشور و كلده را در بر مي گرفته ، تاريخ ادبيات داستاني ما از داستان هاي زيبا و باشكوه گيل گمش يا از زمان بر خشت نوشتن آن لااقل پنج هزار سال مي گذرد از اين نظر معيار ما ، اسناد مسلم تاريخي است ، مرحوم پيرنيا مي گويد : تاريخ ايران را بايد از ايلام آغاز كرد .

         براي سرزمين باستاني ما تاريخ هايي تنظيم كرده اند كه ملهم از داستان هايي بين افسانه و اسطوره است ، داستان بيان واقعه در امتداد زمان يا بيان واقعه با اتكاي به عامل زمان است ، شبه تاريخ ها و افسانه هايي كه از اين دوره ايلامي تاريخ ما مانده به پنج هزار سال پيش مربوط است از آن دوره سفال هايي به جا مانده كه روي آنها تصوير هايي است كه نمودار حركت است و حوادثي مانند شكار يا تعقيب نقش بسته است كه ما با ديدن آن تصوير ها نوعي داستان را كشف كنيم .

         بايد گفت قرن هاست كه زندگي و آداب و رسوم جامعه ما ايرانيان با هزاران افسانه و قصه مملو و ممزوج است ، افسانه ها به طور كلي در زندگي  و ادبيات هر قوم و ملتي داراي اهميت شايان توجهي هستند .

         جمعي از دانشمندان علم فولكلور معتقدند كه هند مهد بسياري از افسانه هايي است كه هم اكنون در كشور هاي جهان و از جمله ايران وجود دارد . پس از اسلام ترجمه هاي متعدد و منظمي از افسانه ها توسط ايرانيان از آثار پهلوي به زبان عربي و فارسي دري به عمل آمده كه در حفظ بسياري از اين افسانه ها موثر بوده است .

         محققان و باستان شناسان آشوري ، قصه عشقي را روي كتيبه بابلي پيدا كرده اند كه به طور كلي شبيه قصه قيس ابن الملوح است ، اسامي اصلي قصه نيز تقريبا ً همان اسامي است ، با اين تفاوت كه در قصه بابلي ، قيس و ليلي با هم ازدواج مي كنند و قصه پاياني واقعي دارد . با يافتن اين كتيبه ها ادعا مي شود كه قصه ليلي و مجنون به ادبيات بابل و قرن ششم قبل از ميلاد تعلق دارد .  

         نويسندگان و شعراي گذشته ما اغلب به مقاصد خاصي چون بيان احتجاجات عرفاني و فلسفي و اخلاقي توجه داشته اند بي شك بكارگيري قصه و تمثيل و داستان ، كار ايشان را در برابر اين گونه احتجاجات ساده تر و موثر تر مي ساخته است و بدين ترتيب قصه و داستان تنها ابزاري جهت تبيين و بيان درونمايه عقلاي و دروني اينگونه مفاهيم به شمار مي رفته است و بدين ترتيب در بسياري موارد بيان مفاهيم عرفاني يا فلسفي جز با بكارگيري قصه  و تمثيل ميسر نبوده است .

         شاهنامه فردوسي ، گلستان و بوستان سعدي ، ويس و رامين فخرالدين اسعد ، پنج گنج نظامي ، سياستنامه با قصه هايي در دانش كشورداري ، مثنوي با قصه هاي عارفانه ، حكمي ، قرآني و تمثيلي ، اسرار التوحيد با قصه هايي در احوال عارفان ، كليله و دمنه با حكايات تمثيلي و استعاري ، قابوسنامه با قصه هاي تمثيلي و تربيتي و هزار و يك شب با داستان هاي عاميانه بخشي از تاريخ ادبيات داستاني ما را شكل مي دهند كه گزارشگر راستيني از وجدان جمعي ، خرد جمعي و تجربه جمعي ملتي كهن ، خرد پيشه ، فرهيخته ، كم گوي و گزينه گوي با ذوق و ظرافتي كم مانند در همه قرون و اعصار است  .

         جايگاه قصه نزد انسان ها موجب شده تا قالب قصه در اديان ابزاري براي ابلاغ پيام هاي الهي و دشوار ترين و عبرت آموز ترين پيام ها شود ، در دنياي امروز نيز قالب قصه به عنوان موثر ترين پيام بكار گرفته مي شود ، نويسندگان براي بيان انديشه هاي نو و ارائه نظريه هاي فكري فيلسوفان و متفكران هر جامعه آنها را با زبان ساده در قالب قصه براي عموم مخاطبان مطرح مي كنند .

         قصه چون ديگر ادبيات عامه نقش ها و كاركرد هاي گوناگوني در جامعه دارد كه عبارتند از : نقش سرگرم كننده ، نقش و اهميت آموزشي ، نقش و اهميت نظم دهي ، نقش اعتبار و اقتدار بخشي ، نقش و اهميت روان شناختي و نقش و اهميت تداوم و ثبات بخشي به فرهنگ

         به طور كلي از نظر موضوع كليه قصه هاي نظم و نثر به سه گونه است :

1 – قصه هاي عاميانه   2 – قصه هاي ادب كهن پارسي   3- داستان هاي نوين امروز ايران  

         قصه هاي عاميانه

       اصلي ترين مشخصه قصه هاي عاميانه ، شفاهي بودن و عدم وابستگي و تعلق آنها به فردي خاص است هر چند اين قصه ها نيز گاه مكتوب شده اند اما هيچگاه نويسنده آن شهرتي فراتر قصه نيافته است قصه هاي عاميانه بخشي از ادبيات عاميانه به شمار مي رود و ادبيات عاميانه نيز به نوبه خود از دانش مردمي و يا فرهنگ عامه است .

         قصه هاي شفاهي تا پيش از نوشته شدن در حوزه ادبيات به عنوان پديده مكتوب و قابل استناد محسوب نمي شود ، وقتي نوشته – ثبت – شد به متني قابل قرائت تبديل مي شود .

         در قصه هاي عاميانه جايي براي سبك پردازي و زبان آوري و عرصه اي جهت زيبا شناسي كلامي وجود ندارد . استفهام و استعجاب از خصوصيات قصه عاميانه است و غرض از گفتن يا نوشتن آنها ايجاد تاثير عاطفي و بخشيدن احساس لذت ادبي به خواننده و شنونده است ، در حقيقت ابتداء قصه هاي عاميانه به صورت شفاهي و سپس گونه هاي ديگر آن خلق شده است .

         قصه هاي عاميانه گوينده و شنونده مشخصي ندارد و بيش از ساير انواع قصه بر نويسندگان تاثير مي گذارد ، زيرا از كودكي ذهن نويسنده را به خود مشغول داشته اند والتر بنيامين مي گويد : قصه نخستين آموزگار كودكان و زماني نخستين آموزگار بشر بوده است ، غالبا ً راوي و پروراننده قصه ها زنان هستند كه آنها را براي بچه ها نقل مي كرده اند .

         در قصه هاي عاميانه ، ساختار متن در جهت نوعي تقابل بين قهرماني و شرارت ، نيكي مطلق و پليدي هويت پيدا مي كند . قصه گو همه جا به وحدت زيبايي و حقيقت و پاكيزگي اخلاق پايبند است ، شر به عنوان پديده اي عدمي كه نقصان وجود آدمي را به نمايش مي گذارد هيچ حقيقت پاينده اي را متبلور نمي سازد وجود في نفسه نماينده خير مطلق است . قصه گو به وراي محيط تجربي اش نظر مي اندازد و مخاطب را از آشنايي و روزمرگي دور مي سازد .    

         حيطه كنش در قصه عاميانه بسيار گسترده و نامحدود است ، در اين قصه ها هرگونه كنش شگفت انگيز و قابل تصوري را مي توان مشاهده كرد ، تخيل جنبه بصري داشته و ديدني است حس باورپذيري در مخاطب ايجاد شده و قصه گو با ساختار باورپذير دنياي ناشناخته و خيالي را بازنمايي مي كند و آنچه اهميت دارد روند داستاني ( ساختاري ) كردن تخيل است ، تخيل را نبايد با خيالبافي خودسرانه مترادف گرفت ، زيرا تخيل در متن قصه ها منعكس و قابل تصور است و همه احاد هستي طبيعي ، قوانين محكم و سخت زندگي و محدوديت هاي تجربه بشري در برابر قدرت تخيل در هم مي شكند .      

         قصه هاي ادب كهن پارسي   

         قصه هاي كهن فارسي در گذشته توسط شعرا و نويسندگان ايراني خلق شده اند ، وجه مشخصه قصه هاي كهن فارسي در ارزش ادبي ( كاربرد صناعات ادبي ) آنها و خلق آنها توسط افرادي خاص است . نويسنده در باز آفريني آنها چنان قدرتي از تخيل و انديشه روا داشته است كه هسته اصلي قصه دچار دگرگوني اساسي شده و يا با زيبا ترين شكل پرداخت شده است ، شاهكار هاي ادبي كه در حين ديرينگي و معاني ژرف همچنان تازگي و طراوت خود را حفظ كرده اند ، كه شامل داستان هاي واقعي ، داستان هاي تمثيلي ، داستان هاي رمزي ، داستان هاي طنز آميز ، داستان هاي وهمي و جادويي ، داستان هاي حادثه پردازانه ،  داستان هاي عاشقانه ، داستان هاي عارفانه ، داستان هاي سياسي – اجتماعي ، داستان هاي اساطيري ، داستان هاي حماسي ، داستان هاي عاميانه ، داستان هاي حكمي و اخلاقي ، داستان هاي فلسفي ، داستان هاي قرآني ، داستان هاي ديني مي شوند ، از اين شمارند اغلب آثار مولوي ، عطار ، سنايي و ....

         داستان هاي نوين امروز ايران

         امروزه خواه نا خواه داستان نويسان متكي بر مجموعه اي از لغات ادبي و حكايات كهن هستند ، حال كه چشمه در خانه ماست و منابع بي حد و حساب آب هاي گواراي زيرزميني در زير باغ ما جاري است ، نبايد كه تشنه باشيم و به آبي كه در كوزه غير است چشم بدوزيم و چه زيباست كه دستاني از آستين بيرون آيند و قصه سعدي ، تاريخ بيهقي و شاهنامه و صد ها اثر ديگر را مورد تحليل بازنويسي و بهره برداري قرار دهند و جايگاه قصه نويسي و ادبيات داستاني را در اوج هرم داستان نويسي جهان جاي دهند .

         مخاطب اصلي داستان امروز از تاريخ ديرين داستاني بي اطلاع است و آن را جزء به شكل جديدش نمي شناسد .

         اگر امروز قصه هاي مثنوي ،  داستان هاي خمسه نظامي ، حكايات كليله و دمنه و يا نظاير آنها براي كودكان و بزرگتر ها دريافت شدني است به علت تغييرات وسيع رخ داده در سبك بيان و نگارش و بكارگيري واژگان و اصطلاحات  و تعبيرات و مفاهيم گوناگون در آنها است .

         سرآغاز آثار قابل اعتنا قصه نويسي نوين در ايران مجموعه داستان هاي يكي بود يكي نبود جمال زاده است كه به كم تر از صد سال باز مي گردد كه در غرب اين مدت به سيصد سال افزايش مي يابد .

         برخي منتقدان ادبي ، داستان نويسي امروز ايران را مولود فعاليت هاي ادبي غرب در قرون هيجده و نوزده ميلادي مي دانند .

         به دليل مشكلات چون ارتباط كم با محتواي معني دار كتاب هاي كهن و اشارات آنها به معاني گوناگون آرماني ، ايماني ، اعتقادي ، تاريخي ، جغرافيايي ، اجتماعي ، تمدني ، فرهنگي ، اسطوره اي و حتي ادب براي اينكه نوجوانان و جوانان بتوانند آنها را بفهمند و براي تقويت داستان نويسي امروزي  بايد كار هايي را انجام داد :

الف – نزديك كردن مفاهيم به ذهن خوانندگان با اصول و مباني معاني كه قصد و غرض انتقال آنها است .

ب – حذف برخي مفاهيم و معاني و پيام هاي فرعي و تكراري تا الفاظ ، كلمات ، تعبيرات و اصطلاحات به طور مستقيم معاني را برساند .

ج – در عين توجه به واقعيات امروزي از ذهن آنان براي تصوير سازي استفاده نمود .

د – استوار سازي هويت قومي ايراني و اسلام خواهي ، آرمان خواهي و موحد بودن عموم ايرانيان و وطن خواهي به دور از سلايق و غرض هاي خاص

ه – عرضه نوشته هاي مورد نظر در قالبي نو به گونه اي كه شوق مراجعه به اصل آثار را فزوني بخشد .

و – آشنايي خوانندگان با مفاهيم قرآني

         در داستان هاي نوين امروزي قصه و داستان منظوم نيز وجود دارد ، توجه نيما در منظومه افسانه ، قصه رنگ پريده ، خون سرد ، خانواده سرباز ، قلعه سقريم ، مانلي و .... نشانگر اهميت اين نوع شعر است يا اخوان نيز در شعر هاي خود به طرزي هوشمندانه با استفاده از عنصر طنز ، بهره گيري از شگرد هاي كهنه شده قصه گويي به شكل امروزي و نوين ، تداخل روايت ها در يكديگر ، شاخ و برگ دادن به موضوع اصلي ، به تعويق انداختن روايت اصلي با روايت هاي فرعي ، استفاده از شيرين كاري هاي زباني و .... باعث جذابيت و جلوه اي خاص به اين نوع اشعار خود شده است .

         وجوه اشتراك سه گونه قصه

         1 – روايت : كه اصل اساسي شناسايي يك اثر به عنوان قصه است .

         2 – خلاقيت : وجود قصه هاي تكراري در ادبيات عاميانه دليل كوشش خلاقانه افراد مختلف براي خلق قصه هاي عاميانه است .

         3 – عناصر داستاني و ضد داستاني : اين عناصر باعث پيچيدگي ، كشمكش و بحران در داستان مي شود .

         وجوه افتراق سه گونه قصه

         1 – رابطه علي : اين رابطه بين حوادث ، در اغلب حوادث قصه هاي عاميانه و داستان هاي كهن ناديده گرفته مي شود .

         2 – شخصيت پردازي : اين عنصر در اغلب قصه هاي عاميانه و كهن جايگاهي ندارد و بهتر است از واژه هاي قهرمان و ضد قهرمان در مورد اشخاص اين قصه ها استفاده شود اما در داستان هاي امروزي آميزه از آن دو شخصيت وجود دارد . نگاه پديد آورندگان داستان هاي امروزي به اشخاص داستان ، با نگاه شعرا و نويسندگان كهن و قصه هاي عاميانه تفاوت دارد كه حوادث خلق الساعه و خارق العاده ، طي مسافت طولاني در يك لحظه ، از پاي در آمدن يك لشكر بوسيله يك تن ، جنگيدن با ديوان و .... از آن جمله اند .

         3 – توصيف زمان و مكان : در قصه هاي عاميانه به اين عنصر كمتر توجه مي شود اما در داستان هاي امروزي يك اصل است .

         4 – پيام و شيوه ارائه پيام داستان : در داستان هاي امروزي پيام داستان نهفته است در حالي كه در قصه هاي كهن و عاميانه پيام به صراحت بيان مي شود .

         5 – زبان : شيوه بيان و زبان روايي قصه هاي كهن و عاميانه پيوستگي كامل با زبان قهرمان داستان دارد و در انتقال نسل به نسل و سينه به سينه تغيير مي كند ، اما زبان بسياري از داستان هاي امروزي متناسب با سبك نويسنده و متفاوت با شيوه بيان شخصيت هاي داستاني است .

         6 – گفتگو : در داستان هاي امروزي گفتگو در معرفي گوينده ، ايجاد كشمكش ، زمينه چيني ، توضيح صحنه و فضا سازي و همچنين انتقال فكر و انديشه موثر است در حالي كه در قصه هاي كهن و عاميانه واژه اي كه از زبان پادشاه گفته مي شود با افراد ساده جامعه تفاوت چنداني ندارد .

         7 – تكرار : در قصه هاي كهن و عاميانه حوادث بار ها تكرار مي شود و يا قهرمان بار ها خود را معرفي مي كند در حالي كه در داستان هاي امروزي حتي نبايد يك كلمه اضافه وجود داشته باشد .

         8 – تك خطي بودن : قصه هاي عاميانه معمولا ً آغاز و پايان دارند در حالي كه داستان هاي امروزي گاه از پايان آغاز مي شوند .

         اسطوره ، انواع افسانه ، قصه

        فرق بين افسانه و اسطوره در اين است كه افسانه ها هيچگاه مرجع ايمان و اعتقاد ملتي نيستند و صرفا ً زاييده خيالند و اغلب براي مشغول كردن و مسرت خاطر خواننده و شنونده ساخته شده اند ، در حالي كه اساطير توام با معجزات معتقدات مذهبي بوده و مضاميني را در بردارند كه از اتفاقات و حوادث واقعي سرچشمه گرفته است و به تعبيري ديگر ، اساطير شامل رواياتي از اعمال فوق العاده انسان ها يا موجوداتي آرماني اند كه از تخيل افراد يا اقوام زاده شده و خود از حوادث تاريخي و واقعي كه در بستر زمان تغيير شكل يافته است نشات گرفته اند .افسانه هاي موجود در زبان فارسي همانند قصه هاي آن بسته به موضوع ، سبك نگارش و شكل قهرمان آنها به انواع مختلف تقسيم مي شوند .

         اسطوره قصه هايي است كه درباره خدايان و موجودات فوق طبيعي كه ريشه اصلي آنها اعتقاد ديني مردم قديم است و خاستگاه و آغاز زندگي و معتقدات مذهبي و قدرت مافوق طبيعي و اعمال قهرمانان آرماني را بيان مي كند ، اسطوره حقيقت تاريخي ندارد و پديد آورندگان آنها گروه هاي ناشناخته از مردم بوده اند كه در هزاره هاي پيش مي زيسته اند  و چون جنبه اخلاقي ندارند با افسانه و حكايت متفاوت هستند .

         اسطوره را بايد داستان يا سرگذشت "مينويي" دانست كه معمولا ً اصل آن نامعلوم است و شرح و عمل ، عقيده ، نهاد يا پديده اي طبيعي است به صورت فراسويي كه دست كم بخشي از آن از سنت ها و روايت هاي گرفته شده و با آيين ها و عقايد ديني پيوندي ناگسستني دارد ، داستان هاي كهن مربوط به هزار ها سال پيش مردم و ملل است كه به طور شفاهي سينه به سينه نقل شده تا سرانجام به صورت نوشته درآمده است ، اين نوشته ها تصوير هايي به دست مي دهند از دوراني كه نه تاريخ مي تواند درباره آن قضاوت كند نه باستان شناسي و جاي پاي آنها را فقط در اسطوره مي توان يافت .

         اساطير نشان دهنده فرهنگ و نحوه تفكر مردمان در دوران كهن است . زبان گوياي تاريخي است از دوران هاي پيش از تاريخ ، سخنگوي بازمانده هاي گرانبهايي است كه از دل خاك ها بيرون كشيده يا در دل سنگ ها و كوه ها يافت مي شود ، اساطير نماينده تداوم زندگي فرهنگي يك ملت و به نوعي تاريخ آن است .

         اساطير منشور هايي را در مورد رفتار اخلاقي و ديني به دست مي دهند ، عقايد را تبيين و تدوين مي كنند و سرچشمه هاي قدرت مافوق الطبيعه هستند و بر جهان بيني اصلي اقوام و ملل و دريافت آنان از انسان و جامعه و اديان توجه دارد .

         افسانه پهلوانان قصه هايي است كه در آن از نبرد ميان پهلوانان و قهرمانان واقعي و تاريخي و افسانه ها صحبت مي شود اعمال آنان مبالغه آميز و گاهي پهلو به اسطوره و حماسه مي زند .

         افسانه پريان قصه هايي هستند درباره شخصيت ها و ماجرا هاي تخيلي پريان ، ديوان ، غول ها  ، اژدها و ديگر موجودات مافوق طبيعي و جادوگراني كه حوادثي شگفت آور و خارق العاده را مي آفرينند ، قصه هاي پريان كمتر به افراد و مكان ها و اتفاقات واقعي نسبت داده شده اند و اغلب پاياني خوش دارد و بخشي از ادبيات عاميانه است كه با دو نيت : الف – سرگرمي و تفريح  ب – آموزش مضامين مختلف تدوين شده و از سنت هاي شفاهي قصه گويي ملت ها سينه به سينه به ما رسيده است .

         افسانه تمثيلي اغلب قصه هاي كوتاه و ساده ، اخلاقي يا متضمن تعليم اخلاقي ويژه اخلاق اجتماعي هستند ، درباره حيوانات كه از آن با عنوان افسانه حيوانات ( فابل ) نيز ياد شده است ، از آن جمله اند : آثار بلعمي به نثر ، رودكي به شعر ، مرزبان نامه اسعد الدين وراويني كه تقليدي از كليله و دمنه به عنوان اثري غير پارسي است .

         افسانه تمثيلي داراي دو سطح است :

 الف – سطح حقيقي : كه با حيوانات سركار دارد و شخصيت هاي داستان را حيوانات تشكيل مي دهند و ممثل به انسان ها و جوامع بشري هستند .

 ب – سطح مجازي : هميشه جنبه اي از رفتار و كردار انسان را نشان مي دهد ، در دوراني كه فشار پادشاهان امكان مستقيم نويسي از ظلم و جور را به نويسندگان نمي داد از جنگل كه نمادي از هرج و مرج است و قوي ، ضعيف را مي كشد تا باقي بماند و انسان هايي كه گاه از سر اشاره به حيوانات نزديكند ، به حيوانات بدل مي شوند و همچنين وقتي به طور تلويحي و غير انساني( شخصيت حيواني ) در اثر حضور داشته و ايفاي نقش مي كنند تاثيرشان به مراتب كمتر از شخصيت هاي انساني نيست .

         حكايات نيز گاهي از خصوصيات تمثيلي برخوردار هستند اما شخصيت آن مردمانند كه براي ترويج اصول مذهبي و درس هاي اخلاقي نوشته شده و قصه هايي ساده و كوتاه هستند .

 

منابع

آموزگار - ژاله - تاريخ اساطيري ايران - تهران- انشارات سمت - 1374

سعيد الجعفر - قصه ليلي و مجنون بابلي الاصل و عربي است - روزنامه لبناني السفير ، نقل از روزنامه آفتاب

 

دولت الكترونيك

گرد آورنده : بهروز سروش نیا

دولت الكترونيك راهي براي ارائه با كيفيت تر خدمات

 

         امروزه بسياري از كشور هاي در حال توسعه و در حال گذار در تلاش هستند تا با تدوين و اجراي پروژه هاي دولت الكترونيك خود را با واقعيات و محيط جديد منطبق ساخته و از مزاياي آن بهره گيرند ، در حال حاضر كشور آمريكا در كل جهان پيشرفته ترين كشور در زمينه فناوري اطلاعات به شمار مي رود ، كه در قاره آسيا نيز كشور سنگاپور داراي اين مقام است1 در كشور ما نيز در تاريخ 22/4/81 طي مصوبه شماره 722/13 . ط دولت جمهوري اسلامي ايران اين حركت آغاز شده كه اميد است با اين بارقه شاهد حضور فعال كليه دواير دولتي بر روي اينترنت براي ارائه خدمات باشيم ، تا با  امكان ايجاد تعامل و ايجاد سازمان هاي مجازي دولتي ضمن ايجاد سهولت و سرعت هر چه بيشتر در ارائه خدمات دولتي به مردم ، آنها بتوانند خدمت خاصي را كه بايد از چند نهاد دولتي انجام شود به صورت يك جا از طريق اينترنت دريافت نمايند .

         در عصر اطلاعات ، ايجاد دولت الكترونيك مدت هاست كه ديگر يك انتخاب نيست بلكه يك الزام است ، لذا در كشور ما نيز در برخي از سازمان هاي دولتي و بخش خصوصي با پرداخت هزينه هاي سنگين و ايجاد و نگهداري و توسعه شبكه اطلاع رساني و پايگاه هاي اطلاعاتي و استفاده از سامانه و متخصصان فناوري اطلاعات به منظور دسترسي آسان مشتريان به اطلاعات مورد لزوم در جهت تحقق دولت الكترونيك گام هايي برداشته شده است كه با ورود به سايت هاي مرجع 2  آنها مي توان به بخشي از خدمات فروش و اطلاعات خاص دست يافت و يا پيشنهاد انتقاد و شكايت خود را مطرح نمود و يا از طريق صندوق پست الكترونيكي با مسئولين سازمان ها ارتباط برقرار نمود ، همچنين اين سازمان ها با ايجاد سايت منابع انساني در خصوص استخدام ، ارائه اطلاعات پرسنلي ، مشاهده ساعات كار و خدمات پرسنلي امكاناتي را براي استفاده كاركنان خود فراهم مي نمايند .   

         تعاريفي از دولت الكترونيك

         دولت الكترونيك نوعي نوآوري در خدمات عمومي با استفاده از فناوري اطلاعات است ، بدين صورت كه در يك دولت الكترونيك تسهيلات لازم  و خدمات دولتي به افراد نه تنها با كيفيت و به راحتي و بدون محدوديت هاي زمان و مكان ارائه مي شود ، بلكه موجب ارتقاء رقابت پذيري ملي خواهد گرديد .

         دولت الكترونيك به معناي فراهم نمودن شرايطي است كه دولت بتواند خدمات خود را به صورت شبانه روزي   ( 24 ساعته ) و در تمامي روز هاي هفته به شهروندان ارائه كند ، امري كه در سال هاي اخير در دستور كار دولت ها قرار گرفته و به وسيله آن در صدد برآمده اند تا فرايند سياسي ، اقتصادي و اجتماعي را به كمك فناوري نوين اطلاعات و ارتباطات اصلاح كرده و از طريق آن به شيوه كارآمد تري به ارائه اطلاعات سريع ، مستقيم و توزيع خدمات به شهروندان بپردازند ، تا ضمن حذف فرايند تمركز زدايي ، با استفاده از توانمندي ها و مهارت هاي سازمان ها و كاركنان موجبات در دسترس تر بودن خدمات ، بهبود كارآيي ، افزايش كيفيت و ارتقاء سطح مشتري مداري ، پاسخگو تر بودن ، اثربخشي و انعطاف پذيري بيشتر ، تغيير و پويايي محيط فراهم گردد .

         دولت الكترونيك استفاده از فناوري ، بويژه كاربرد مبتني بر وب سايت هاي اينترنتي براي افزايش دسترسي و ارائه خدمات و اطلاعات به شهروندان ، شركاء تجاري ، كاركنان و ساير موسسات است .

         برخي دولت الكترونيك را آغاز عصر مجازي يا موج چهارم ناميده اند ، كه با استفاده از آن همه شهروندان به گونه اي يكسان مي توانند از فرصت مشاركت در تصميمات برخوردار شده و به نوعي بر وضعيت و كيفيت زندگي خود تاثير بگذارند .

         دولت الكترونيك يك دولت ديجيتال ، بدون ديوار و داراي سازماني مجازي است كه خدمات دولتي خود را به اين صورت بر خط 3  ارائه مي كند و موجب مشاركت مردم در فعاليت هاي مختلف اجتماعي ، اقتصادي و سياسي مي شود .

         در يك جمع بندي از تعاريف ذكر شده فوق ، به طور كلي دولت الكترونيك در برگيرنده موارد زير است :

         - ايجاد شرايط دسترسي بيشتر به اطلاعات دولتي

         - بهبود مشاركت مردمي از طريق تعامل عمومي مردم با مقامات دولتي    

         - شفاف كردن فعاليت ها

         - پاسخگويي به عملكرد ها

         - ايجاد فرصت هاي توسعه در مناطق محروم

         - كاهش فرصت هاي فساد

مزاياي دولت الكترونيك

         - بهبود ساختار ها و و فرايند هاي دولتي و ايجاد تحول شگرف در فرهنگ ادارات

         -  ايجاد زمينه مناسب براي دسترسي برخط به اطلاعات و خدمات مورد نياز كاربران و خدمات گيرندگان

         - ارائه خدمات در زمان و مكان دلخواه به شهروندان

         - امكان استفاده از فناوري اطلاعات براي مهندسي مجدد سازمان ها جهت كارآمد تر و پاسخگو تر ساختن آنها در برابر انتظارات مشتريان

         - افزايش ساعات كاري سازمان ها به 24 ساعت ، در طول تمامي روز هاي تعطيل و غير تعطيل هفته

         - معطل نشدن مشتريان در صف ارائه خدمات و اطلاعات

        - ارائه خدمات و اطلاعات مورد نياز مشتريان با كيفيت بهتر و ارزان تر ، ظرف چند دقيقه يا چند ساعت

         - كارمندان دولت نيز مي توانند به سادگي و به صورت كارآمد تر مانند كاركنان دنياي تجارت امور خود را انجام دهند .

         - كوچك سازي سازمان ها، كاهش هزينه ها از طريق ادغام و حذف سامانه هاي اضافي و موازي

         - حذف يا كاهش استفاده از هزاران اسناد كاغذي با ديجيتال كردن آنها

         - ارتباط بخش ها و افراد به يكديگر كه شامل : الف - تعامل دولت و شهروندان 4  ب - تعامل ميان سازمان هاي دولتي ( دسترسي سازمان ها به اطلاعات يكديگر ) 5  ج - تعامل ميان سازمان هاي دولتي و بخش خصوصي      ( پرداخت ماليات ، مجوز ها ، ... ) 6  د - تعامل ميان دولت و كارمندان دولت ( اطلاعات پرسنلي كاركنان ، دريافت خدمات پرسنلي ، ... )   

         چهار گام را براي اطمينان يافتن از توفيق دولت الكترونيك پيشنهاد مي كنند :

         گام نخست شناختن مشتريان ، كه آنان چه كساني هستند ؟

         گام دوم سوق دادن مشتريان به سمت استفاده از خدمات

          اينترنت بهترين شيوه براي جذب مشتريان است كه با تشكيل يك سايت مرجع براي تعاملات كليه مشتريان صورت مي پذيرد ، زيرا مشتريان كمتر دوست دارند به دفاتر و كيوسك ها جهت گرفتن خدمات مراجعه كرده و در صف بايستند ، اگر تسهيلاتي ايجاد شود كه آنها در منزل خدمات خود را دريافت كنند به رضايت آنان منجر مي شود و دردسر هاي كاركنان نيز كاهش مي يابد .

         گام سوم شناختن نياز هاي مشتريان و اينكه آنها چه مي خواهند ؟ ( درخواست هايي چون : تسهيلات ، در دسترس بودن ، قابل اعتماد بودن خدمات و ارائه سريع و كم هزينه خدمات )

         گام چهارم ادامه دادن ارتباط مناسب با مشتريان و وفادار نمودن آنها به خود به منظور بهبود شرايط اقتصادي

         در پايان بايد افزود تغيير فكري و فرهنگي مورد نياز براي دولت الكترونيك مهمتر از منابع مالي اختصاص داده شده است و بهبود كيفي بر بهبود كمي و حركت به سمت رهبري و نوآوري به جاي تقليد و پيروي از كشور هاي ديگر برتري دارد .

         بدين طريق ، توسط دولت الكترونيك همه نوع فعاليت هاي تجاري و خدمات عمومي دستگاه هاي دولتي در محيط اينترنت به صورت بر خط در دسترس مردم بوده و خدمات مشتري محور ، يكپارچه ارائه خواهد شد ، افزون بر اينكه فرايند هاي تكراري و همپوشان و همچنين غير لازم حذف و محدود خواهد شد .

يادداشت :

1 - ايران در بين كشور هاي جهان رتبة 115 را كسب كرده است .

 معادل فارسي آن سايت مرجعPORTAL2 -  

معادل فارسي آن برخطON LINE3 -  

G2C  GOVERNMENT TO CITIZEN4 -  

G2G  GOVERNMENT TO GOVERNMENT5 -

B2G  BUSINESS TO GOVERNMENT6 -

G2E  GOVERNMENT TO EMPLOYEE7 -  

منابع :

دولت الكترونيك و حكومت داري خوب  محسن فرهادي نژاد ماهنامه تدبير شماره 169 خرداد 85

دولت الكترونيك علي حسين زاده مقاله اينترنتي خرداد 1384

دولت الكترونيك ، خبرگزاري سلام يكشنبه 26 مهر ماه 1385

تجارت الكترونيكي مهدي رفتاري نشريه هموطن سلام اسفند 1383

دولت الكترونيك حبيب عباس زاده مقاله اينترنتي مرداد 1383

تحول در سازمان

گردآورنده : بهروز سروش نیا

چرا تحول در سازمان ها لازم است ؟

 

         در عصري كه سازمان ها به صورت فرايند هاي محيطي پويا در حال تغييرند بايد بتوانند خود را با عوامل محيطي تاثيرگذار مطابقت دهند ، از دلايل وقوع تغيير در سازمان شك سازمان به خود و روش هاي اجرايي سازمان و يا شفاف شدن وشناختن مسايل و مشكلات سازماني است .

         از آنجا كه پيوسته شوك ها يا ضربه هاي اقتصادي سازمان را تهديد مي كند و رقابت ها در حال تغيير شكل هستند ، در اين ميان سازماني موفق است كه به سرعت ، تغييرات برنامه ريزي شده اي را با واكنش مناسب در اين صحنه از خود نشان دهد و براي حفظ بقاء خود را با تغييرات آينده سازگار نمايد ، مسير تغيير با فرهنگ سازي آغاز و با تثبيت و تمركز بر پياده سازي فرايند كاري در سازمان پايان مي يابد .

         در صورتي اينكه در هر نوع تغيير اصل بر خدمت رساني و حل مشكلات باشد بايد حاكميت تفكر كارآمدسازي را بر اقدام شتابزده ارجح نمود ، اينگونه تغييرات موجب تحرك و پويايي جديدي شده و طيف وسيعي از خدمات تخصصي را در بخش هاي مختلف بوجود مي آورد و از ثمره آن مشتريان ( مردم ) بهره مي برند .

         تغيير روندي است كه تمامي سازمان ها آن را تجربه مي كنند ، در برخي از سازمان ها تغيير بسيار آرام است و آنها در ظاهر با ثبات و از نظر ساختار ، دوران پر قدرتي را سپري مي كنند ، اما ممكن است چنين سازمان هايي يك باره دچار تحول شديد يا اصطلاحا ً دچار نوعي انقلاب درون سازماني شوند .

         از عوامل عمده اي كه سازمان را وادار به تغيير مي كند ، يكي تغييرات در ساختار و حوزه كسب و كار است كه فروش اينترنتي به عنوان الگوي جديد كسب وكار در اين طبقه قرار دارد . دوم تغييرات فناوري است ، استفاده از يك فناوري جديد مي تواند باعث بهبود و ارتقاء كيفيت خدمات يا از دست دادن بازار يا يافتن روش پيشرفته تر و ارزان تر نسبت به فناوري گذشته شود ، تغييرات نوع دوم داراي سرعت بيشتري بوده و در كل باعث افزايش انتظارات مشتريان مي گردد .

         تغيير در ساختار شامل طبقه بندي كار است كه با ايجاد تغيير در طرح سازمان و ادغام مسئوليت دواير سازماني يا حذف چند مديريت دامنه حوزه و قلمرو را كنترل و در سطح افقي گسترش مي دهد و از ديوانسالاري و بروكراسي مي كاهد .  

         تغيير در فناوري حول محور ارائه ابزار و ماشين آلات جديد ، خودكار نمودن دستگاه ها و بكارگيري رايانه و استفاده از سامانه اطلاعات مديريت مي چرخد .

         تغيير در افراد منجر به اثربخش نمودن عملكرد كاركنان و تغييراتي در نگرش و رفتار آنان مي شود ، گاهي نيز تغييرات باعث تعارض و اختلاف نظر بين افراد با سازمان شده و مقاومت آشكار و آني و يا غير مستقيم و با تاخير آنان را بوجود مي آورد .

         علت تعارض و مقاومت كاركنان ، عادت كردن آنان به روند موجود ، عدم احساس امنيت شغلي ، عوامل اقتصادي ( ترس از كاهش درآمد ) ، ابهام و عدم اطمينان به روش هاي جايگزين جديد ، مخالف بودن روند جديد با برداشت ها و اطلاعات خود ساخته آنان است كه موجب ايجاد واكنش و نگرش منفي كاركنان با پديده تغيير در بين افراد سازمان مي گردد .

         چون فرايند تحول احتياج به زمان دارد و عدم وجود منافع كوتاه مدت باعث كاهش انگيزه كاركنان مي شود ، بسياري از كاركنان جريان تحول را رها كرده و به گروه مخالفان آن مي پيوندند به اين منظور تعهد مديران در قبال دستاورد هاي كوتاه مدت و تفكر تحليلي براي توجيه تحول از فشار مقاومت بر مديران مي كاهد .

         با برقراري ارتباط با كاركنان سازمان و تفهيم علت ايجاد تغيير جهت بر طرف ساختن سوء تفاهم  ها و آشنايي كاركنان با واقعيات و مشاركت دادن آنان در امر ايجاد تغيير به هنگام تصميم گيري زمينه مناسب جهت تغييرات فراهم خواهد آمد .

         همچنين گروه هايي كه به دليل در دسترس داشتن منابع از روند موجود كاملا ً رضايت دارند تغيير را نوعي تهديد براي خود به حساب آورده و در برابر آن مقاومت مي كنند .

         معمولا ً سازمان ها محافظه كار بوده و تمايلي به تغيير در نوع ارائه خدمات و نگرش قديمي خود ندارند ، گزينش و استخدام هدايت شده افراد براي رفتار و عملكرد خاص ، وابستگي سيستم ها به هم ، هنجار هاي گروهي و تغيير رفتار افراد ، تهديد متخصصان با مهارت و تخصص خود ، تهديد مديران و سرپرستان به جهت ترس از تقليل اختيارات آنها با بهره گيري از شيوه هاي تصميم گيري مشاركتي نشان از مقاومت سازمان در برابر تغييرات و باعث حفظ و ثبات ساختار قديم مي شود .

         ساختار سلسله مراتبي مانع اساسي ديگر در راه تغيير در سازمان است كه نه تنها موجب مهار و سركوب روحيه اشتياق افراد و كاركنان بوده بلكه مجموعه نيز نمي تواند در مقابل تغييرات محيطي از خود عكس العمل نشان دهد ، تمكز قدرت و مسئوليت ، فقدان فضاي گفتگو ، جدايي فكر و عمل ، بي توجهي به رشد و توانايي هاي شخصي كاركنان ، كاهش انگيزه هاي يادگيري و نوآوري ، عدم ريسك پذيري ، جزئي نگري و بخش گرايي از آثار سوء اين ساختار است .

         سازمان بايد بياموزد كه به نياز هاي جامعه و محيط داخلي و خارجي سازمان توجه نمايد و مديران با نگرش رفع مشكلات سازماني ، به جاي طرح ريزي و كنترل به شكل سنتي به روان سازي فرايند تغيير بينديشند تا تحول در محيط كار با سرعت بيشتر ، هزينه كمتر و اثربخش تر صورت گيرد .

         گاه سازمان ها در ايجاد حس ضرورت تحول در كاركنان تامل و تحمل لازم را ندارند ، تحول در صورتي با موفقيت آغاز مي شود كه رهبري آن نياز به تحول را احساس كند ، ضرورت تحول زماني احساس مي شود كه اكثر مديران سازمان قبول كنند كه فعاليت سازمان ديگر قابل قبول نيست .

         در اكثر تغييرات موفق مشاهده مي شود كه افراد گروه رهبري به صورت يك مجموعه بسيار مقتدر از لحاظ عنوان ، اطلاعات تخصصي ، شهرت و روابط درون و برون سازماني هستند كه با داشتن تصوير و چشم اندازي از آينده حركت مي نمايند .

         تفهيم و ترسيم چشم انداز جديد براي كاركنان ، اقدامات مناسب مديران ارشد جهت رفع بدبيني در بين كاركنان و ايجاد ارتباط با آنان براي موفقيت بيشتر برنامه در فرايند تحول از امور ضروري است .

         نتايج تحول هنگامي پايدار مي شود كه به صورت جريان روزمره در آيد ، نگرش جديد بهبود عملكرد را نشان دهد و مديران ارشد به آن پاي بند باشند .

         بايد توجه داشت در حالي كه همه نظر ها متوجه ساختار است ، نبايد نحوه عملكرد و كاركردهاي ساختار فراموش نشود ، مشكل سازمان هاي اداري قبل از آنكه ناشي از نقص ساختاري باشد حاصل بي انگيزگي نيروي كار ، فرهنگ سازماني كارگريز و شيوه ناكارآمد انجام امور است ، مديران سازمان به جاي آنكه پي جوي علل بي انگيزگي كاركنان ، اصلاح روش هاي كار و ترويج فرهنگ تقدس كار باشند كه اقدامي دشوار دير بازده است ، بلافاصله از ساده ترين و در دسترس ترين راه حل ها كه تغييرات تشكيلاتي است استفاده كرده و با اين اقدام نويد اصلاح نظام اداري را به همگان مي دهند .

         تغييرات سازماني از قبيل ادغام ، حذف و تقسيم سازمان ها و جا به جايي پست هاي سازماني اگر با توجه به عملكرد ها و فرهنگ حاكم بر آنها صورت نپذيرد فاقد ارزش بوده و صرفا ً نشانگر تغييرات صوري و بي حاصل است .  

        

 

 

      

 

خواری بنده نزد خالق

 سروده شده توسط : بهروز سروش نیا 

خرداد 86

گردي گردون ، تب خيره سري

صرف ندارد كه تو دنيا خري

حبس دل و روح و روان در درون

مانده فقط نقش تني در برون

گرچه شكسته دل و آشفته ايم

مخزن درديم ، ولي خفته ايم

بار خدايا ، سر جهل و هوي

داده همه عمر مرا بر فنا

با گذر اين دهه ها ، سال ها

ريخت مرا ، جمله پر و بال ها

زرد و نحيف از همه جا رانده ام

آن غزل آخر خود خوانده ام

چشم ترم تا دم آخر به توست

رو سيه ام بخشش آن دست توست

فاش بگويم به تو من راز خويش

پيش بداني  همه را خويش بيش

رنگ رخم حاصل زخم زبان

بارش تير است كجا كو كمان

آن هنر و مهر و دل سوخته

آن ادب و دانش آموخته

من نتوانم كه كنم ادعا

بنده لطفيم كجا مدعا

شكرگزارم همه جا ، هر زمان

بر در تو خوار و زبون در امان

با قلم لطف و كرم كن حساب

وقت شمار بدي و كار ناب

جز تو نيم كس ، پناهم تويي

آن صمد واحد و غير دويي

کیفیت گرایی

 

مقاله : کوتاه نوشتی در باب کیفیت

 

گردآورنده نويسنده وبلاگ

 

قدمت کیفیت

         کیفیت گرایی بشر تاریخ دیرین دارد , همورابی ( پادشاه بابل 1955-1913 ق.م ) بر لوحی که از او در شوش بدست آمده و اکنون در موزه لوور پاریس نگهداری می شود قدیمیترین فرامین و قوانین مدون جهانی خود را در باب کیفیت اینگونه حک کرده است :

         - هرگاه بنایی برای مردی خانه بسازد و آن را محکم بنا نکند به نحوی که خانه فروریزد و موجب مرگ صاحبخانه شود , این بنا باید کشته شود .

         - هرگاه فروریختن باعث کشته شدن پسر صاحبخانه گردد , باید پسر بنا کشته شود .

         - هرگاه اموال صاحبخانه آسیب ببیند , بنا باید عین , آنرا دوباره تامین کند .

         - هرگاه خانه را به حد کفایت نساخته است , باید آنرا دوباره با هزینه شخصی خود بسازد.

         - هرگاه بنایی خانه بسازد و طراحی آنرا محکم ننماید , به نحوی که دیواری از آن فروریزد , باید آنرا با هزینه شخصی خود دوباره با استحکام بسازد .

 مفاهیم و تعاریف

کیفیت از جمله واژه هایی است که علیرغم قدمت آن از تعریف مشخص و یکسانی نزد همگان برخوردار نیست . مروری بر ادبیات دانشگاهی حاکی از چهار دیدگاه مختلف است که مورد کنکاش قرار گرفته است :

         1 - از دیدگاه فلسفی کیفیت ذهنی و ذاتی نیست بلکه هویت مستقل سومی است که می تواند به سادگی تعریف شود .

         2- از دیدگاه اقتصادی کیفیت بر حداکثر کردن سود و نقطه تعادلی بازار تمرکز دارد .

         3 - از دیدگاه بازاریابی کیفیت بر روی متغییر های رفتار خرید و رضایت مشتری تمرکز دارد .

         4 - از دیدگاه مدیریت عملیاتی کیفیت بر مهندسی فعالیت ها و کنترل تولید تمرکز دارد.

 نگرش کیفیت گرا

          به ما می گوید : باید آنچه را که اشتباه است با دانش و اطلاع ونه بر اساس حدس و گمان , کنترل و اداره کرد .

          به ما می گوید : باید افراد برای بهبود  و نوآوری در انجام کنترل ,  مشارکت داشته باشند .

          به ما می آموزد : بهبود مستمر فعالیت ها , با استفاده از روش های کنترلی متفاوت از گذشته امکان پذیر است . 

         لذا ,  در دنیای امروز با تغییرات سریع و زیاد در عرضه خدمات و تولیدات  شرکت ها , سازمان ها , موسسات , ادارات , نهاد های اجرایی با اندیشه کیفیت گرا به منظور پاسخگویی مطلوب به نیاز های فراوان و متنوع مشتریان و نیز موفقیت در بازار مستمرا تلاش می نمایند تا با بهره مندی از فنون مناسب و روزآمد چون : مدیرت کیفیت فراگیر , کایزن , مهندسی مجدد فرایند ها و ... بدنبال شناسایی و پیاده سازی شاخص های مورد نظر کیفی در مجموعه واحد های تشکیل دهنده خود هستند , تا بتوانند  تولید و خدمات را براساس استاندارد ها به صورتی مناسب مطابق نیاز های مشتریان در مسیر اهداف خود عرضه نمایند .

         بدین طریق با ارائه اطلاعات لازم در مورد فقدان خدمات مورد نیاز مشتریان و یا به عبارتی ریشه اصلی تغییرات در ارائه خدمات و تولیدات با کیفیت, مطلوب و مفید که در آن تامین یا رضایت مد نظر است شناسایی شده و دستمایه مناسبی را جهت پیش بینی وضعیت و منافع آینده و روش هایی که از طریق آنها نیاز های سازمان تامین می شود را پس از طبقه بندی نگرش و برداشت های مشتری از خدمات و بررسی و مطالعات و تهیه گزارشات رسمی و مستند , برای تصمیم گیری , تصمیم سازی و اجراء در اختیار مدیران ارشد و مدیران و کارکنان در همه سطوح قرار می دهد . 

رویکرد های نوین به کیفیت

         کیفیت حاصل جنبش های مداوم بوده است نه تفکرات ناگهانی و اتفاقی  , مفاهیم کیفیت حاصل مکشوفاتی است که طی یک قرن ایجاد شده است , جنبش کیفیت در ژاپن و آمریکا به عنوان پیشگامان این راه , هر دو با بازرسی آغاز و سپس با کنترل کیفیت آماری ادامه یافت , هر دو کشور سازمان های نظارتی خود را توسعه دادند , هر دو بر آموزش و کارآموزی تمرکز شدید داشته اند , هر دو به سمت مدیریت راهبردی کیفیت پیش رفتند .

         در امریکا این دستاورد قابل تقسیم به چهار مرحله مجزا است :

         الف-  بازرسی    ب-  کنترل کیفیت آماری  1 ج-  تضمین کیفیت  2   د-  مدیریت راهبردی کیفیت  3

          در روند پیاده سازی , کیفیت توام با تغییرات نیاز های اجتماعی و همگام با توسعه اقتصادی مفهوم آن و همچنین ابزار ها و روش هایی که برای تحقق کیفیت بکار برده می شد تکامل یافت , در این مرحله با کنترل کیفیت که مجموعه ای از فعالیت های فیزیکی , آزمایشی و بازرسی بود به استاندارد تضمین کیفیت "ایزو" 4 دست یافتند . ایزو  یکی از مهمترین ابزار های تطبیق با استاندارد , استاندارد سازی , کنترل آماری فرایند و بازرسی بود , با طی دوره تضمین کیفیت ابزار های حرفه ای بسیار فراتر از مسائل آماری گسترش یافت .

         ژاپنی ها با حرکتی سریعتر در این مسیر به پیش رفتند , به این علت مفهوم کیفیت تقریبا هر ده سال یکبار بین شرکت های پیشتاز  ژاپنی تغییرات بنیادی پیدا کرده است  , روش های کنترل کیفیت یکی از موفقترین صادرات امریکا به ژاپن بود  , دمینگ اولین امریکایی بود که توجه مدیران ژاپنی را به این رویکرد نظام مند و چرخه کیفیتی خود  5 جلب کرد .

       بنیاد مدیریت کیفیت اروپا 6 با استفاده از مدل های تعالی و تجارب موفقیت آمیز سوئد و آمریکا در تعیین شاخص رضایت مشتری موجب شد تا سازمان های اروپایی همچون موسسه کیفیت اروپا و سازمان مدیریت کیفیت اروپا تحت حمایت اتحادیه اروپایی اقدام به ایجاد شاخص رضایت مشتری در اروپا نمایند .

         مطالعه آزمایشی این طرح در سال 1999 در 12 کشور اروپایی به انجام رسید .

          در کشور های توسعه یافته نیز جهت تقویت و برانگیختن تفکر و نگرش مشتری گرایی در سطح ملی  تلاش فراوانی در بخش پژوهش و تحقیقات به منظور بهبود درک عملی از اندازه گیری رضایت مشتری در چارچوبی جامع و نظام یافته برای تشریح عوامل موثر بر آن صورت گرفته و برنامه تحقیقاتی وسیع در زمینه شاخص های رضایت مشتری بنیان نهاده شد که شامل انتظارات کیفیت درک شده 6 ( ویژگی های محصول یا خدمات و عناصر تعاملی در خدمت ارائه شده مانند رفتار کارکنان یا ویژگی های محیط ارائه خدمت ) , ارزش درک شده 7 (ارزش مالی) است , که بدنبال این نگرش پیامد های اساسی چون ندای مشتری 8 و وفاداری مشتری 9 همراه بود .  

         سازمان ها امروزه نیز با بهره گیری از بازخورد  اطلاعات بدست آمده  و نتایج بررسی ها و راهکارهای پیشنهادی سامانه کنترل کیفی خود ضمن کاهش هزینه و افزایش کیفیت خدمات و یا محصولات ارائه شده , افق وسیع ودیدگاه های  نویی  را فراروی مدیران و کارکنان قرار داده و سعی دارند  تا با مشخص کردن عوامل رشد و بالندگی سازمان , مدیران و کارکنان را با اتکاء واستفاده از یافته های موجود نسبت به رفع مشکلات یاری نموده و فضای رشد و افزایش اثربخشی و کارآرایی , آنان را در خدمات رسانی به مشتریان و زمینه بهبود برای اجراء وظایف را فراهم  آورده  , بهره وری را افزایش داده و خود را به بالاترین نقطه سودآوری نزدیک کنند تا  به توسعه جدی در فعالیت ها و بهره برداری همه جانبه و مفید ازامکانات و تجهیزات برسند , همچنین نقاط ضعف و قوت روند حرکت خود را یافته و میزان موفقیت خود در راه رسیدن به اهداف راهبردی از پیش برنامه ریزی شده را ملاحظه و  بصورت ملموس وقابل رویت پیوسته پایش 11 کرده و با توجه به نتایج بررسی های انجام شده ,  راهبردی مناسب و ضروری در جذب  مشتریان بیشتر ارائه دهند .

روش گسترش عملکرد کیفیت 12

        این روش براساس ممیزی بر پایه یک رشته معیار ها , جهت تبدیل نیاز های مشتریان به فعالیت های خدماتی قرار دارد . در این روش با استفاده از چرخه دمینگ که با ارزیابی و ممیزی سازمان توسط  کارشناسان کیفیت همراه است دقیقا محل بروز مشکل هنگام کاهش کیفیت و نارضایتی مشتری شناسایی شده و در جهت بهبود آن اقدامات مناسب انجام می گیرد.

         در عصر حاضر لزوم توجه به مشتری یکی از مسائل بسیار حیاتی و موثر در بقای سازمان ها در روند رقابتی آنها است , لذا برای ارائه خدماتی با کیفیت مناسب و برآورده سازی نیاز های مشتریان و کاستن از عملکرد ضعیف کارکنان هنگام بروز حوادث , وجود سامانه کنترل کیفی عملکرد  برای شناسایی نقاط ضعف و قوت , اطلاع رسانی وارائه پیشنهادات تخصصی  و  راهکار های کارآمد پس از ممیزی نیاز های مشتریان 13  و تعیین شاخص های رضایت مشتری  14 بسیار ضروری است , برای حصول اطمینان از اینکه فرایند ها مطابق استاندارد کار می کند نیاز به ممیزی فرایند ها داریم تا اگر مشکلی پیش آید بتوانیم آن را به حالت اولیه برگردانیم بنابرین روش کنترل فرایند به این صورت است که باید فرایندی استاندارد برقرار نماییم و سپس آن فرایند را اجرا کنیم و با بازبینی نتایج فرایند , استاندارد را ایجاد نموده و اگر فرایند برقرار نشد دوباره اقدام کنیم تا به استاندارد برگردیم 15 .

         مدیران ارشد سازمان نیز با بکارگیری نتایج بدست آمده همواره در اندیشه ارتقاء سازمان از لحاظ برآورده سازی نیاز های مشتریان و کسب بازار فروش بیشتر بوده تا بتوانند با کاربرد نظرات کارشناسانه گروه های ممیزی گام هایی مثبت در افزایش کیفیت برداشته و اقدامات و تصمیمات مناسب را پس از شناسایی و دسته بندی نیاز های مشتریان جهت اصلاح و تغییر و یا  حذف خط مشی ها  اتخاذ نموده و با تکیه بر وفاق و توان جمعی نوعی هم افزایی 16 و خود کنترلی 17 توسط مجموعه , اثربخشی را در بین کارکنان وپیکر سازمان ایجاد  و تزریق نمایند تا در نهایت مشتری گرایی در سازمان جایگاه واقعی خود را بیابد .

مدل های تعالی

         مدل های تعالی به عنوان ابزار فراگیر با نگرش جامع به تمامی زوایای سازمان ها به کمک مدیران می آیند و آنان را در شناخت سازمان خود یاری می رسانند این مدل ها ابزار مناسبی را برای مشاهده عملکرد سازمان در پیش روی آنان قرار خواهد داد تا میزان موفقیت خود را در اجرای برنامه ها در مقاطع زمانی مختلف مورد ارزیابی قرار دهند و این امکان را داشته باشند تا عملکرد خود را با سایر سازمان ها به ویژه بهترین آنها مقایسه کنند و خود را به بالاترین سطح ممکن برسانند .

          تعالی سازمان ها , به میزان توانمندی آنها در دستیابی به نتایج و اهداف سازمان که در راستای نیاز های مشتریان برنامه ریزی شده و تلاشی که در جهت حفظ تداوم و بهبود آن به عمل می آورند , بستگی دارد .

         تعالی سازمان برداشت نظری نیست , بلکه بدست آوردن و ارائه نتایج ملموس , پایدار , بادوام و قابل مشاهده مبتنی بر شواهد است این ابزار عملیاتی قوی می تواند برای مقاصد مختلفی توسط سازمان ها به شرح زیر بکار رود :

         الف -  دستیابی به ابزار هایی برای "خود ارزیابی"  

         ب - سنجش این که در مسیر تعالی در کجا قرار گرفته اند , فاصله موجود را شناخته و راه حل های مناسب را بکار بگیرند .  

         ج - جلوگیری از دوباره کاری

          د - هماهنگ کردن برنامه های بهبود در یک چارچوب تعریف شده به عنوان یک ساختار جامع برای سامانه مدیریت سازمان

         نتایج تدوین خط مشی های راهبردی از طریق رهبری برعملکرد کارکنان و نیاز های مشتریان , منابع سازمان را حفظ کرده و منتج به پیشبرد اهداف وفرایند های مطلوب می گردد  .

         در حوزه فرایند ها این مدل به چهار سطح از موضوعات توجه دارد :

         الف -  بهبود مستمر 

         ب- فرایند های کلیدی 

         ج - سامانه کیفیت 

         د - تمرکز بر مشتری

         برای استقرار و استفاده از مدل های تعالی در سازمان ها باید از ابزار های زیر کمک گرفت : آموزش , ایجاد عزمی همگانی و راسخ برای گسترش این مفهوم در کل سازمان , برنامه ریزی انجام " خود ارزیابی " , هماهنگی حوزه های مختلف سازمان در جهت یکپارچگی فعالیت ها در استقرار مدل , ایجاد زمینه های لازم برای تبادل تجربیات موفق  بین سازمان ها و شناخت الگو ها و شرکت های برتر برای الگوبرداری 18 , استفاده از نقش مدیران تعالی در مدیریت این فعالیت ها و فرایند ها

         مشکلات مربوط به ارزیابی و تفاوت های رفتاری شیوه های ارزیابی و مقایسه آن با سایر کشور ها , عدم تلاش جدی سازمان ها در استفاده از این ابزار ها و عدم توجه جدی به مفاهیم اصلی و دلایل استفاده از سامانه ها از محور هایی است که لزوم توجه جدی به تعامل مناسب بین ارزیابان تعالی سازمانی و سازمان ها و استفاده از رویه ها و شیوه های مورد تایید مجامع علمی و تخصصی معتبر دنیا و بکارگیری دقیق و علمی این شیوه ها را دو چندان می کند  مدل های اروپایی تعالی چون بنیاد مدیریت کیفیت اروپا با ایجاد زمینه لازم برای الگوبرداری و یافتن بهترین ها از سازمان های بهتر و تغییر دیدگاه شکل گرایی در سازمان , تهیه برنامه های بهبود سازمان , تهیه و ارزیابی و بازنگری برنامه راهبردی سازمان , تبیین جایگاه مدیریت فرایند ها 19 در جاری سازی مدل تعالی سازمان , استفاده از ارزیابانی که دانش و تجربه کافی در موضوع مدل های تعالی سازمانی داشته باشند , را می طلبد .     

         امروزه شاید مهمترین توانایی صنایع را در گام نخست ,میزان اشراف آنها در شناسایی مسائل اصلی اشان دانست که تنها از مسیر شناخت فرایند های اصلی می گذرد و قطعا این مورد پیش نیاز  و ضرورت کلیه برنامه های بهبود است که از طریق خود ارزیابی بر مبنای ساختاری مشخص و نیروی انسانی آموزش دیده بدست می آید , شرح مبحث گسترده کیفیت در این کوتاه نوشت نمی گنجد , لذا نگارنده قصد تشریح و تفسیر مفاهیم کیفی را به صورت گسترده تر نداشته وتنها به ذکر اشاراتی مختصردر باب کیفیت بسنده نموده است و بقولی :

آب دریا را اگر نتوان کشید              هم بقدر تشنگی باید چشید

         

 

 

 

 

 

منابع  :

 

http://www.imi.ir.org/tadbir/article

http://www.mim.gov.ir/article

سومین کنفرانس بین المللی مدیریت ,  خود ارزیابی طریقی مطمئن در مدیریت عملکرد  , نویسندگان :غلامرضا توکلی , مسعود عزیزی

 سومین کنفرانس بین المللی مدیریت , ممیزی برآورده سازی نیاز های مشتریان , نویسندگان : مهدی بشیری , رضا برادران کاظم زاده

 

یادداشت ها :

 

                             STATISTIC QUALITY CONTROL (SQC) 1                                                 QUALITY ASSURANCE (QA)2                       

STRATEGIC QUALITY MANAGMENT3

4ایزو , یک کلمه اختصاری نیست بلکه از کلمه یونانی به معنای مساوی گرفته شده و ارتباط منطقی بین دو کلمه مساوی و استاندارد(ISO) منجر به انتخاب این نام گردیده است .

P =PLAN , D =DO , C =CHECK , A =ACT (PDCA)5

EUROPEAN FOUNDATION FOR QUALITY MANAGMENT(EFQM)6

PERCEIVED QUALITY7

PERCIEVED VALUE8

CUSTOMER VOICE9

COSTOMER LOYALITY10

MONITORING11 

QUALITY FUNCTION  DEPLOYMENT(QFD)12

CUSTOMER NEEDS AUDITORS(CNA) 13 

CUSTOMER SATISFACTION INDEX(CSI) 14

STANDARD ----DO----CHECK----ACT (SDCA)15

SINERGY16

SELF CONTOROL 17

BENCH MARKIN 18

PROCESS MANAGEMENT 19

 

مقاله انگلیسی مرگ خاموش (از دیدگاه زردشت)

Written by: writer of this web log

 

Date: summer 2001

About: burial dead

According to ancient idea in religious of Zoroastrians, burial dead under soil or throwing dead current water or burning dead by fire is a great sin because doing this work is cause of pollution water  , fire , soil , then Zoroastrians put dead bodies in  puddles at far and high places , till carrion birds or wild dogs eat the dead bodies meats , after when bones was dried with sun , they collected bones and put them inside split of mountains for that never rich animals or water to them .that place name was Estudan .

In late period Zoroastrians put dead bodies in tower of silence over high places or on the mountains.

Nowadays Zoroastrians in Iran burial dead under soil like other religiousness but I have heard still some Indian do burial dead like past time.

About Avesta   language:

Avesta is speech of prophet Zoroaster (Zartosht) that he has lived in 628 – 551 B.C and was assassinated at 77 years old.

Avsta containing speeches and poems and verses of Zoroaster , It is said that  the old section of Avesta , Gasa  belongs  to Zoroaster and ancient period of old Persian .

At first Avesta was oral and quoted by priests for follower. There is no alphabet for writing till 2^nd B.C, Belash one of the Ashkanian kings ordered to collected and invented a hand writing for it.

Once again at sasanian dynasty at period of king Shapor Avesta recollected and it was written by new alphabet Pahlavi (middle east Persian language) and it is called apistak or apastak, this language had familiar with ancient Indian language (Sanskrit) but pronouncation .

In this time Avesta had 21 large sections and was being said Din Dabira but now there are only small parts of avesta for Zoroastrians worship.

Once again when Arabs invader attacks to Iran almost all books was burnt.

 Avesta alphabets is taken from Pahlavi,s book and zabor books of David prophet and it is  written right to left and alphabets are separate together . 

About Alexander:

Alexander is grandson of Greece king Philip and princess Roxanne (in Persia Roshanak) in other source has been said that during Darius (king of Iran) attack to Greece, then he was celebrated his victory. He married with Roxanne and she was become pregnant. King Darius release her because of hating from stuffy mouth smell and return to Persia alone.

When Alexander grown up he became Greece king. He prepared a large military and attack to Persia for revenge, he came to Persia and destroyed and burnt everything also palace perspolis (Takht e Jamshid) as a compensation of his last humiliation. He ended to hakhamaneshian dynasty.

He sent his victory news by a soldier that his was Maraton.

 Maraton run non stop all the way to Greece and said the victory news to his peoples but running exhausted him and died. Greece people for destining of action him , in Olympic games placed a long destination  running and called it Maraton .it is said in a myth story that when Alexander died in funeral they could not close his palm hand in the coffin till an old person threw some soil in Alexander’s palm hand suddenly he close his palm .

This story shows he has been very greedy to conquesting new territories and other land. 

Between Zoroastrian writers Alexander have good personality but in late works writers , even we see a book with name of Alexander in Persian ( eskandar name ) , that is imagined they have root from out of Iranian litrature .

       In the end I must say I have gotten all my information’s about Zoroastrians religious from studying it is not my personal idea.

 

ُُمقاله انگلیسی درباره کتیبه بیستون

 

Written by: writer of this web log

 

Date : winter of 2000

About BISUTUN the oldest writing in Ancient Persian period and describe it .

Our information’s about ancient Persian and hakhamanesh dynasty are only by myths and stories .

The first Europeans familiar with this inscription and cuneiforms scripts   were in 1618 by Spanish ambassadors   Antonio do georoa and Doc don garsia  and dosilio dofigoero in court king abbass first .

In 1836 lasen and bornof   read cuneiforms script in the Bisutun .

At the same year Rawlison ( he was 25 years old English officer the counseller and governor  assistant of kermanshah state ) joined to them too .

Reading this inscription was been cause and base on the rest all types   scripts .

Later Jackson the professor of Cambridge university correct the mistakes of rawlinson in reading   cuneiforms   scripts .

The inscription of Bisutun placed at 30 Km  of  kermanshah city between of ancient road to Ekbatana  ( hamedan ) and Babel .

It is said that name of Bisutun is popular concept that is contain of to words Bi and Sutun   (meaning is without culomn ) but the ancient name of this place have been Bagastana ( place of  the Lords )

This   inscription like the other hakhamaneshian inscriptions was writing in 3 languages (old Persian , Eilami , Babeli ) because of place of worship near the mountain slope .

This   inscription has been craved over chest  a cliff with 150m height and gain it up is difficult .

Bisutun is the largest inscription that remind ancient historical period in Iran .

The dimensions of  bisutun inscription are 7.80 cm height , 22m width , it is contained 1000 lines that 515 lines as 5 columns in old Persian language in the middle also there are 650 lines in Eilami  language and in both sides at hieghest place of cliff and beneath of stone engraving  141 lines in akedi language .

Over 5^th column  of old Persian  there is engraving of Ahoramazda with two wings that above other engraving  and human face , bearded and sun have rised between his wings and it does luminescence , over his head there is a luminous crown with  palpuses . some researcher believe that Ahoramazda is equal with Zeus ( Greece Lord ) , he have a ring in his left hand  and offer it to king Darius that show religious custom and  donate kingdom to him .

Darius have seated on throne and raise right hand for worship to Ahoramazda and kept a bow in his left hand . his height is 180 cm and he have  put his right foot on Geomata ( on of  rebels ) that their hand and one of  his foot have been burnt . behind Darius in left side there are two persons from royal court one of them have bow and quiver and the other have javelin . they are smaller than Darius  ( 150 cm height ) .it is said that their names are Goberyas and Espat nias .

 There are 8 Persons  of  lebels and commander vatigra khaoda from tribe of Sakaian infront of Darius that have been fastened their hand and chained together . ( They have 120 cm height )

 

نقش مشارکت در سازمان

 

 

 

 

مقاله : بسیج اندیشه ها و جلب مشارکت کارکنان با پیاده سازی نظام پیشنهاد ها

گردآورنده : نويسنده اين وبلاگ

تابستان 84

         نهادینه سازی مشارکت و پیاده سازی نظام پیشنهاد ها 1 از چند سال گذشته مورد توجه هما بوده است ، اما حرکت جدی در این مسیر در عمل از دی ماه سال 83 آغاز گردید و جلسات و اقدامات متعددی در جهت ایجاد شرایط اجراء و توسعه آن انجام پذیرفت که امروز به زعم این روند شاهد تدوین آیین نامه برای این سامانه ، بکار گیری قسمت هایی از هما به صورت پایلوت به منظور فراهم ساختن شرایط برای اجراء ، تعیین کمیته راهبری نظام پیشنهاد ها ، بکار گیری دانش و تجربیات متخصصین خارج از سازمان ، طراحی و نصب پوستر های مختلف ، در خواست از همکاران همایی جهت طراحی و پیشنهاد نشان (لوگو) برای  دبیرخانه نظام پیشنهادها و شنیدن اخبار زیاد در جهت استقرار و ترویج فرهنگ مشارکت در چرخه کاری در سطح سازمان هستیم 2 ،  همسو با این حرکت  و برای بیان نکاتی در خصوص ضرورت وجود این سامانه در هما نوشتار حاضر گردآوری شده است که امید است مورد استفاده واقع گردد .

         به تجربه ثابت شده است که امروزه سازمان ها نمی توانند با دل بستن به توان بالای تولیدی و اجرایی  با چند طرح نوآورانه بر رقبای کوچک , منعطف , نوآور , فرصت گرا و کم هزینه فایق آیند . آنها باید شرایطی را فراهم کنند تا استعداد نوآوری کارکنان بارور شده و همه آنان روحیه کار آفرینی پیدا کرده و بتوانند به راحتی و پیوسته به صورت فردی یا گروهی فعالیت های نوآورانه خود را به اجرا در آورند  .

         بسیاری از صاحب نظران , نیمه دوم سده بیستم را زمان پیدایش انواع اندیشه های نوین در کارگردانی امور سازمان ها  دانسته و قرن بیست و یکم را سده مشارکت  می نامند, پیدایش شیوه مدیریت مشارکتی نیز امروزه به عنوان یکی از همین گونه شیوه های مدیریت به شمار می آید , این شیوه پاسخی است کارآمد به نیاز های افرادی که با اشتیاق به بهروزی سازمان های محل خدمت خود می اندیشند , شیوه ای که با بسیج اندیشه ها و توانمندی خرد جمعی کارکنان بار سنگین اداره کردن سازمان را از دوش یک تن یا یک گروه محدود , به دوش جامعه ای بزرگتر منتقل می کند .

         نگاهی به دهه 1950 تا 1960 نشان می دهد , ارزش کارکنان بر پایه قابلیت اعتماد , توانمندی بدنی , تجربه و وفاداری سنجیده می شد , اما امروز ارزش کارکنان بر پایه نوآفرینی , پذیرش مسئولیت و توجه به مشتری سنجیده می شود , که با دگرگونی های که در نقش ها و توقعات از کارکنان پدید آمده تغییرات فراوانی یافته است و این موضوع ، واقعیت یافته است که کارکنان معمولی این روزگار ، منبع با ارزش کسب و کارند.

         دانستن معانی و مفاهیمی که درباره واژه مشارکت ذکر شده است می تواند در آشنایی و روشن تر شدن هدف  مفید باشد ، که به تعدادی از آنها اشاره خواهد شد :

 الف -  مشارکت از نظر لغوی به معنی با هم شریک شدن وشرکت کردن با یکدیگر برای تحقق یک هدف است .

 ب - آن دسته از نیاز های انسان است که در بر انگیختن او در انجام یک کار سازنده و رضایت بخش کمک کرده و با هیچ مزایای مادی , قابل تعویض و جبران نیست .

ج – مشارکت پدیده و فراگردی پویا و ذهنی است که باید فرهنگ آن بین کارکنان ایجاد شود بنابرین دستیابی به آن آسان نبوده و وقت گیر است . 

د – مشارکت موجب اعتماد سازی , شناسایی بیشتر مشکلات ، ایجاد احساس مالکیت (  در اینجا مشارکت به معنی مشارکت در مالکیت نیست بلکه مشارکت در کار است ، بعضی از آن به عنوان مشارکت در مدیریت نیز تعبیر کرده اند همچنین بدان معنا نیست که همه تصمیم های سازمانی باید به بازنگری , تایید یا اجازه کارکنان موکول شود .)         

ه – مشارکت موجب انتقاد پذیری ، افزایش توانایی و نوآوری کارکنان در سازمان می گردد. و – مشارکت همان پدیده اعتقادی مورد توجه تفکر دینی ما در قالب مشورت با مردم است  که می توان با آن مقدمات برپایی نظام مدیریت مشارکت جو را تحقق بخشید . ("و امرهم شوری بینهم" (آیه 38 سوره شوری) مجموعه نگری به همه نظریات از هر دست که باشد .)         ز -  مشارکت کارکنان در امور سازمان ، صحنه بکارگیری اندیشه ها و عمل آنان است , این مشارکت داوطلبانه و بر اساس اهداف مشترک طرفین انجام می شود و با تلاش و کوشش فراوان و خستگی ناپذیر همراه بوده و اعتماد متقابل را فراهم می نماید        

ح -  نتیجه آن رشد و پیشرفت سازمان است و در این میان آن مشارکتی موفق است که طرفین از نتایج بدست آمده از آن خشنود بوده و به تعبیری هر دو طرف برنده باشند و هیچیک از طرفین احساس باخت نکنند . ( اصل "برد , برد"  یا  "دو طرف برنده" )          

ط – مشارکت به معنی  آگاه نمودن کارکنان از اطلاعات موجود, ارتباط و پیام رسانی باز , صادق و دو سویه میان همه رده های سازمانی درباره موضوع ها است ، لازم است یادآوری شود  نباید اینگونه پنداشت که سلسله مراتب سازمانی در اجراء این فرایند از بین می رود بلکه آنچه اتفاق می افتد , آن است که در کنار ساختار سازمانی موجود نوعی فراگرد موازی معرفی و به اجراء گذاشته شده است .

         نظام  پیشنهاد ها با هدف استقرار و ایجاد نظامی کارآ به عنوان یکی از روش های جلب و بکارگیری عقل جمعی  در مدیریت مشارکتی است که با پیشنهاد های فردی آغاز می گردد .  پیشنهاد ها توسط کارشناسان مورد بررسی و به مورد اجرا در می آید ، پیشنهاد ها عموما در جهت افزایش کیفیت ، کاهش ضایعات ، افزایش تولید و خدمات ، افزایش انگیزه های کاری ، کاهش قیمت تمام شده ، توسعه بازار داخلی و بین المللی و در نهایت افزایش بهره وری و رضایت مشتریان است ، که به پیشنهاد های سودمند باید پاداش مادی و معنوی مناسب و درخور اعطاء گردد . و این فرایند با تشکیل گروه های بهبود کیفیت و حل مسئله تکامل می یابد .

         باید توجه داشت که در تمامی نظام های تحت تاثیر مدیریت کیفیت فراگیر نقش انسان , روابط انسانی , مشارکت همه کارکنان و نقش و توانایی ها و استعداد های افراد و مسئولیت فردی زیر بنای مدیریتی را تشکیل می دهد .

         به همین دلیل عوامل ترویج اینگونه مدیریت بیش از آنکه عوامل تکنیکی باشد عوامل انسانی و فرهنگی هستند و هنگامی ریشه دار و عمیق و گسترده به اجراء در خواهد آمد که داوطلبانه صورت گیرد و گرنه هیچیک از استاندارد های مدیریتی شبه تحمیلی و صرفا تقلیدی و گواهی نامه ای دردی از گرفتاری های کیفی اقتصادی – اجتماعی را درمان نخواهد   کرد .

         امروزه برای نهادینه ساختن فرهنگ مشارکت روش های بسیار زیادی وجود دارد که سازمان ها  برای بهبود روند انجام کار و افزایش بهره وری سامانه خود  بکار می گیرند , بیشتر این روش ها در جهت سازماندهی و ساماندهی عمومی گام برمی دارد که از آن جمله می توان به نظام پیشنهاد ها  ، با استفاده از ابزار هایی چون : پیاده سازی نظام مدیریت کیفیت فراگیر (TQM) 3، استفاده از مفهوم توسعه کارکرد کیفی(QFD) 4 ،  بکارگیری حلقه های کیفیت و گروه های حل مسئله (QCC) 5، طوفان فکری (BS) 6، نظام آراستگی(5S)  7، پیاده سازی و بکارگیری اصول و چرخه دمینگ(PDCA )   8، روش بهبود مستمر (کایزن) و ... اشاره نمود.

          از ویژگی های کار مشارکتی ، افزایش توانایی های پنهان کارکنان ، بهبود همکاری و ارتباط آنان با یکدیگر ، ایجاد احساس مسئولیت در برنامه ریزی کار و روحیه گروهی  ، توانایی مواجهه و مقابله با مشکلات و آزمودن راه های مختلف جهت حل آنها  ، تصمیم گیری سریع کارکنان ، توانایی درک تفاوت های فردی و برخورد های مناسب در مواجهه با افراد با ویژگی های مختلف ، داشتن تفکر نظام مند و انتقاد پذیر و احترام به نظرات دیگران ، انعطاف پذیری سریع و مناسب در برابر تغییرات محیط و خارج شدن از ساختار تک محوری ، ایفاء نقش در ارتقاء عملکرد رقابتی و در نهایت خشنودی مشتریان

        در نتیجه در کار مشارکتی ، کارکنان  از اهمیت سهم و نقش خود در سازمان آگاه می شوند ، موانع عملکرد خود را تشخیص می دهند ، با احساس تعهد می پذیرند که مشکلات متعلق به همه است و مسئولیت حل آنها را دارند ، عملکرد خود را در مقابل اهداف خرد و کلان ارزیابی می کنند ، فعالانه بدنبال فرصت برای ارتقاء شایستگی , دانش وتجربیات خود هستند ، آزادانه تجربه خود را در میان می گذارند ، آشکارا روی مشکلات و موضوعات با سازمان بحث و گفتمان می کنند ، با انگیزه و نو آوری در پیشبرد اهداف سازمان می کوشند ، از سوی سازمان نیز آنان در فرایند تصمیم سازی  مشارکت داده شده و به آنان تفویض اختیار می شود ، مورد تشویق و تقدیر قرار گرفته ، توانایی آنان تغییر پیدا کرده و سازمان نیز در گرو این همسویی و آرمان مشترک به جلو حرکت می کند .

         مدیریت مشارکتی مزایای زیادی را برای سازمان به ارمغان خواهد آورد که مهمترین آنها بدین قرار است :

الف -  فراگردی معتبر برای افزایش اثربخشی در سازمان است.

ب -  برای منابع انسانی سازمان برنامه ریزی کرده تا پیوسته در حال بهبود  باشند .

ج - دانش و شایستگی کارکنان را شناسایی و در توسعه آن تلاش می کند .

د - تصمیمی بازرگانی است.  

ه - کنش ایمانی مدیران است ، از راه فراهم آوردن کارکنان شادمان و درگیر در کار نتایج بزرگ پدید می آید .

و - فراگردی است که در قالب بالا بردن درجه نرمش و انعطاف ، کیفیت ، تعهد و بهره گیری از منابع موجود اثربخشی سازمان را افزایش می دهد .

ز – سازمان باید آماده باشد که هزینه های مربوط به اجرای چنان فراگردی را تقبل کرده و دشواری ها را توجیه و منطقی به شمار آورد .

ح -  استفاده از اندیشه های پرورش یافته برای مشارکت در رقابت بین سازمان های تولیدی و خدماتی باعث بهبود مستمر و هماهنگی سازمان ، با تحولات در سازمان های دیگر برای خلق آینده ای بهتر می گردد .

ط - موجب رشد فکری و آموزشی خود جوش و مستمر کارکنان شده و قدرت رقابت سازمان را با افزایش همیشگی کیفیت محصولات ، خدمات و نیروی انسانی بالا می برد .

ی - با بهره گیری از توانایی های خاص هر یک از افراد و با هدف استفاده از تجربه یادگیری با یکدیگر ، می تواند  نتیجه هایی که از حاصل کار فردی آن افراد فزون تر است را بدست آورد .

ک – سازمان ها با توجه به اینکه نیروی انسانی گرانبهاترین سرمایه آنها هستند ، می توانند در مدیریت و راهبری  سازمان از مشارکت همه افراد بهره جویند .

 

 

         خلاصه آنکه سازمان ها باید فضایی ایجاد نمایند که در آن به نظریات و اندیشه ها امکان بروز داده شود , همان طور که گفته شد از شیوه های بسیار مهم و پر جاذبه پرورش شخصیت انسان ها برای نوآوری و رشد اجتماعی مشورت است و بدون تردید افرادی که اهل مشورت هستند بدلیل استفاده از اندیشه گروه , از عقل و اندیشه بیشتری برخودارند , به این دلیل می توان گروه های کاری را نمودی از بالاترین درجه مدیریت مشارکتی محسوب کرد که مورد پذیرش همگان هستند ، لذا گروه ها می توانند به عنوان سرچشمه ای برای رضایت شغلی بکار گرفته شوند و برای مدیران به عنوان ابزاری موثر ، کیفیت زندگی کاری و مشارکت کارکنان را بهبود ببخشند و به تعبیری می توان گفت :  گروه ها برای مدیریت مشارکت جو ضرورتی حیاتی هستند ولی به خودی خود مدیریت مشارکت جو را پدید نمی آورند , اگر گروهی بوجود آید ولی با آن رایزنی و مشورت نشود یا به آن اختیاری واگذار نگردد مدیریت مشارکت جو پدید نمی آید . بالا بردن درجه کارآمدی کسب و کار بدون کارآمدی منابع انسانی ناشدنی است . مدیریت مشارکت جو فرصتی فراهم می آورد تا همه کارکنان خود را در مسئولیت , خطرپذیری و کامیابی سهیم بدانند .

         عموما مدیران موفق مشارکت پذیر بوده اند و هر یک به نحوی در شنیدن سخنان و آراء زیرمجموعه یا با روش مستقیم و سازمان داده شده مانند نظام پیشنهاد ها و یا با روش غیر مستقیم دیگر آنرا بکار گرفته اند. در سازمان های موفق با استفاده از مشارکت کارکنان تمامی توان بالقوه آنان را در سطح فردی , گروهی و سازمانی اداره کرده و آنرا توسعه بخشیده و از آن بهره می گیرند ، از طریق آن عدالت و برابری را ترویج داده و کارکنان را در امور مشارکت می دهند و به آنها تفویض اختیار می کنند در نتیجه این حرکت سازمان ، با کارکنان ارتباط برقرار شده و انگیزه و احساس تعهد برای استفاده از مهارت و دانش آنان را در جهت منافع خود زنده می کند  .

یادداشت :

1 -  SS     SAGGESTION  SYSTEM    

2 -   لازم به ذکر است که شورای عالی اداری  نیز  در شهریور ماه 1377 در مصوبه ای بر لزوم پیاده سازی نظام پذیرش و بررسی پیشنهاد ها به عنوان مرحله آغازین شیوه مدیریت مشارکت جو تاکید داشته و در تاریخ یاد شده به موجب این مصوبه تمامی سازمان ها و دستگاه های دولتی و وابسته به دولت ، ملزم به اجراء آن شده اند .

TQM     TOTAL QUALITY MANAGEMENT3 -       

 QFD   QUALITY FUNCTION DEPLOYMENT4 -      

QCC   QUALITY CONTROL CIRCLES5 -       

BS    BRAIN STORM6 -          

5S    SEIRI – SEITON – SEISO – SEIKENTSU – SHITSUKE7 - 

   PDCA       PLAN - DO - CHEK  - ACT   8 -                   

منابع :

نیروی کار و توسعه منابع انسانی نوشته پگاه نیا

روابط کاری مناسب و موثر بر ارتقای عملکرد نوشته هوشنگ تقی زاده

فرایند تیم سازی در سازمان نوشته لقمان رحمان پور

نقش دل در مدیریت  نویسنده مجتبی کاشانی

مدیریت مشارکت جو (اجرای سپردن اختیار) نویسنده دکتر محمد علی طوسی

 

 

 

 

مقاله : نقش مشتري در سازمان ها

 

گردآورنده : بهروز سروش نیا

چرا سازمان ها نیازمند برآورده سازی رضایت مشتریند ؟

 

 

         "بدون مشتری سازمان وجود نخواهد داشت" ژوزف جوران 1

امروزه جایگاه و منزلت مشتری در نزد سازمان های عرضه کننده خدمات و میزان توجه و اهمیتی که مدیران ارشد سازمان ها برای مشتری قائل می شوند به شاخص های تعیین کننده یک سازمان پویا و آینده نگر تبدیل شده است .

         هر شرکت خدماتی نیاز دارد که بتواند بر انتظارات مشتری تاثیر بگذارد تا از آن طریق از یکسو ، از منطقی بودن آن انتظارات مطلع شده و از سوی دیگر از توانمندی خویش در جهت برآورده سازی آن انتظارات مطمئن گردد .

         بنابر تحقیقات و پژوهش های انجام شده  2 ، هزینه جلب یک مشتری تازه پنج برابر هزینه خشنودی و شیفته سازی مشتریان کنونی برای سازمان های خدماتی برآورده شده است ، همچنین یک مشتری شیفته در هر ده سال صد مشتری جدید برای شرکت خدماتی می فرستد در حالیکه یک مشتری ناراضی در طول ده سال مانع مراجعه هزار مشتری جدید به شرکت خدماتی می گردد .

         برای موفقیت در شرایط تجاری امروز باید سازمان ها با برنامه های تجاری در پی نفوذ بیشتر در ارتباط با مشتری باشند تا مشتریان وفادار باقی بمانند .

                       بطور کلی اینگونه پروژه های تحقیقی ابزاری مدیریتی و وسیله ای برای ارتقاء بهبود کیفیت ، بهبود روند جاری ، دستیابی و تعیین شاخص هایی که مورد توجه مشتری که با آن بتوان کیفیت را در سطح شرکت افزایش داد ، هستند .

        ،          رضایت مشتری قله آمال اهداف سازمانی است ، کسب سود و به حد اکثر رساندن آن هدف نیست ، بلکه پاداش نیل به خشنودی مشتری است ، در واقع کسب سود از طریق رضایت مشتری حاصل می شود و معنی و مفهوم می یابد و مشتری مداری جدیدترین رویکرد بازاریابی و نقطه تکامل آن است . این رویکرد یک راهبرد جامع برای اداره ، هدایت ، رشد و توسعه سازمان های تجاری است . رویکرد مشتری مدار با مطالعه و بررسی نیاز ها و خواسته های مشتریان آغاز می شود و با طراحی خدمات و ارائه و سپس با سنجش رضایت مشتری به عنوان شاخص اصلی عملکرد ادامه می یابد ، پایه و اساس انجام تمام مراحل عملیات سازمان ، داده های کسب شده از مشتری است .

         مدیریت رضایت مشتری همواره در این راستا از طریق اجرای مداوم و روشمند تکنیک رسیدگی به شکایات مشتری ، نگهداری مشتری و راه های موثر اختلاط فعال و تماس رو در رو با مشتری است تا از نتایج به دست آمده در تصمیم گیری ها و از خواست و انتظار مشتری به عنوان چراغ راهنمای عملیات و اکسیر حیات و بقای سازمان استفاده نماید.

       

         بدون شک امروزه کسب رضایت مشتری جایگاهی مهم و حیاتی در اهداف سازمان ها داشته و مدیران ارشد به خوبی می دانند موفقیت آنان در راه رسیدن به اهداف سازمان در گرو جلب رضایت مشتریان است که برای این منظور باید این سامانه را به خوبی مدیریت کنند .

         سازمان در تماس های خود با مشتری اطلاعات مفیدی را می تواند بدست آورد ، اطلاعاتی که یادگیری سازمان را افزایش خواهد داد و سازمان را در یافتن آینده ای بهتر و شناسایی و برآورده سازی سلایق مشتریان یاری خواهد رساند ، به همین منظور با استفاده از مدیریت ارتباط مشتری 3 به عنوان یک کار مهارتی ، مشتری را با هدف ارتباط  ، در سطح بالای کیفی به منظور وفاداری و سود بیشتر تشویق می کند و علاوه بر آن سود آوری بالا و طولانی را برای سازمان به ارمغان می آورد .    

         بواسطه این سامانه کارآمد ، ندای مشتری 4 و بازخورد آن پس از دریافت خدمات از طریق یک کانال ارتباطی رسمی به صورتی کاملا دقیق و صحیح به گوش دست اندرکاران سازمان های خدماتی می رسد .

         بنابرین سازمان با دریافت اطلاعات کامل و مستدلی از سوی مشتریان خویش قادر به تشخیص نیاز های واقعی آنان خواهد بود و بدین ترتیب سازمان های تجاری تلاش در طراحی هر چه بهتر خدمات خود منطبق با نیاز های صحیح مشتریان خویش خواهند نمود و در نهایت خدمتی مطلوب نصیب مشتری خواهد شد و نیاز های مشتری را بیش از بیش برآورده خواهد کرد .

         بهره گیری از چنین نظام پایش 5 رضایت مشتری سبب خواهد شد مدیران سازمان های تجاری ، مشتری گرایی را به عنوان مهمترین خط مشی سازمان خویش تعریف نمایند و تمامی راهبرد های خود را بر اساس روابط دراز مدت با مشتریان خویش بنا نهند .

         در این راستا سازمان های متعالی مشتری مدار پس از شناسایی مشتریان خود ، آنها را بخوبی درک کرده و آنان را داوران نهایی کیفیت خدمات می دانند و تعالی خود را در خلق ارزش های مطلوب مشتری می دانند ، سازمان ها همچنین درک کرده اند که دستیابی به وفاداری ، ماندگاری و سهم بازار ، از طریق تمرکز بر خواسته ها و انتظارات کنونی و بالقوه مشتریان افزایش می یابد . این سازمان ها پاسخگوی خواسته ها و انتظارات کنونی مشتریان خود بوده و هر کجا که مناسب باشد مشتریان خود را به منظور بهبود اثربخشی پاسخگویی های خود تقسیم بندی و دسته بندی می کنند. فعالیت های رقباء را بررسی و نظاره کرده و برتری رقابتی خود را درک کرده و به گونه ای موثر خواسته ها و انتظارات آینده مشتریان را پیش بینی کرده و در جهت دستیابی و در صورت امکان ارتقاء و افزایش آنها اقدام می کنند . چنین سازمان هایی تجربیات و ادراکات مشتریانش را بررسی و بازنگری کرده و در صورتی که اشتباهی رخ داده باشد به سرعت به اصلاح موثر آن می پردازند این سازمان ها به برقراری و حفظ رابطه متعالی با مشتریان خود اقدام می کنند . 

         رقابت در فن آوری ، روند اجتماعی و اقتصادی ، نیاز ها و خواست های مشتریان به دلیل تاثیرات بنیادی و حیاتی که بر سازمان بر جا می گذارد از اولویت و اهمیت ویژه ای برخوردار است . بی تردید سازمان هایی در این مسابقه سخت و بی پایان پیروزند که سریعتر و بهتر از رقباء نیاز ها و خواست های مشتریان را تشخیص داده و منطبق و بلکه فراتر از انتظارات او خدمات خود را ارائه نماید . در مفهوم نوین بازاریابی خاستگاه تمامی اهداف و برنامه ها و اقدامات سازمانی ، به طور اعم بازار و به طور اخص مشتری است .

         عصری که در آن بسر می بریم عصر مشتری گرایی است بدین معنی که میزان موفقیت هر سازمان با میزان توجه آن سازمان به مشتری و خواسته های او رابطه مستقیم دارد برای اینکه بتوان نیاز های مشتری را برآورده ساخت ضروری است نسبت به اصلاح و بهبود فراگیر در سطح سازمان اقدام گردد ، لذا شناسایی منابع اتلاف 6 و جستجو برای یافتن راه حل هایی جهت حذف و اصلاح موانع ، مشکلات و محدودیت ها و تبدیل آنها به موضوعاتی ارزش زا در کانون توجه قرار دارد در این خصوص تکنیک ها و ابزار مختلفی توسعه یافته است که می توان با پیاده سازی و نهادینه سازی آنها در شرکت ها و سازمان ها به نتایج مطلوبی دست یافت .

         دستیابی به رضایت پیوسته مشتریان نیز بدون برنامه ریزی دقیق ، پیاده سازی و پایش پیوسته برنامه و انجام اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه دقیق و به موقع امکان پذیر نخواهد بود ، از این روی ضروری است هر سازمان خدماتی آینده نگر مراحل زیر را به فراخور خود پیش بینی نماید :

         1 - طراحی برنامه های آموزشی و فرهنگ سازمانی برای توسعه مفاهیم نوین کیفیت و رضایت مشتری  در سازمان

        2 -  نهادینه نمودن فرهنگ مشتری مداری در سازمان به گونه ای که کارکنان علاوه بر مشتری خارج از سازمان ، مشتری درون سازمانی را به رسمیت بشناسد .

        3 -  برنامه ریزی جهت انتقال نیازمندی مشتری خارجی و داخلی به نیازمندی های عرضه کننده

        4 -  ترویج فرهنگ مشارکت و کار گروهی در سازمان در راستای ایجاد فرهنگ قوی برای درک عمیق تر و جامع تر نیازمندی های مشتری

         5 - برنامه ریزی جهت طراحی و استقرار سامانه های ارزیابی نظرات مشتری

         6 - انتقال بازخورد های ارزیابی به اجزاء سامانه ای که پیوسته نظرات مشتریان را نشان دهد . (همانند نشانگری  که همواره عناصر تضمین کننده تداوم حیات سازمان یعنی حفظ و توسعه و توان رقابتی سازمان را در بازار نشان دهد .)

         با توجه به آنچه پیش از این ذکر شد ، " اگر امروز ضرورت رشد و تحول و توسعه را در نظر نگیریم زمانی فرا خواهد رسید که در بازاری که خود روزی بازیگردان آن بوده ایم به بازیگر کوچکی تبدیل خواهیم شد ".

         برای تاکید بر ضرورت توجه به مشتریان ناراضی ، جالب است که بدانید بنابر گزارش تحقیقی واحد پژوهش وزارت بازرگانی امریکا ،  95% از مشتریان ناخشنود لب به شکایت نمی گشایند اما هر مشتری ناراضی  دست کم ناخشنودی خود را به 11 نفر دیگر منعکس می کند .

         درک نیاز های مشتری از نظر هر سازمانی با اهمیت است پس باید از طریق فراهم نمودن خشنودی و برآورده سازی انتظارات او اقدام نمود ، هر سازمان در راستای تامین نیاز های مشتریان خود و رفع نارضایتی آنان ، با نارسایی هایی ناشی از عوامل اصلی زیر روبرو است :

1 - عوامل برون سازمانی

 2 - عوامل درون سازمانی

         عوامل برون سازمانی عواملی هستند که غیرقابل کنترل و خارج از حیطه اختیاری سازمان قرار دارد و به معنای عواملی است که به نوعی مانع ارائه مطلوب خدمات به مشتریان شده و این سازمان هیچگونه نقش و تاثیری در کنترل آنها ندارد و عوامل درون سازمانی عواملی هستند که قابل کنترل و نظارت مدیریت سازمان بوده و با عملیات و رهبری مدیریت می تواند تغییر یابد .

         یکی از راه های شناسایی عوامل یاد شده و کنترل آن و برنامه ریزی برای رفع نارسایی هایی که منجر به نارضایتی و جلوگیری از تکرار مجدد آن در آینده می شود ، استفاده از نظر سنجی جهت دریافت نظرات ، نیاز ها و انتظارات مشتریان است .

         نظر سنجی و اندازه گیری مرتب و پیوسته مشتریان یک ضرورت انکار ناپذیر جهت وفادار سازی مشتریان و ابزاری برای اقدامات اصلاحی جهت رفع مشکلات و نارسایی ها در فرایند خدمات رسانی به آنان و بکارگیری در تصمیم گیری مدیریت است .

         در دهه 1980 میلادی ، تنها تعداد نسبتا اندکی از شرکت های پیشرو در سطح جهان به تحقیقات بازار در زمینه رضایت مشتری می پرداختند در حالیکه در دهه 1990 میلادی نظرسنجی به یکی از اجزاء اساسی فعالیت های مدیریت کیفیت در شرکت ها تبدیل شد .

         در حال حاضر نرخ رشد سالانه نظرسنجی از رضایت مشتریان در کشور های توسعه یافته حدود 30% است که یکی از بیشترین رشد ها را در فعالیت های مشاوره ای و تحقیقات به خود اختصاص می دهد ، گفتنی است در آمریکا حدود 2 میلیارد دلار در این بخش صرف می شود .

         در حال حاضر روش های نظر سنجی بسیاری مورد استفاده قرار می گیرد ، اما همچنان مشتریان آگاه عرضه کنندگان و فعالان بخش نظر سنجی ، به دنبال روش های جدید هستند .

         اگر سازمان سامانه داشته باشد که رضایت مشتریان را به صورت مستمر اندازه گیری کند مانند این است که همواره فشار خون ، ضربان قلب و علایم حیاتی را در برابر دیدگان خود دارد .

         از سوی دیگر باید گفت معیاری بسیار مفید در دست سازمان ها خواهد بود تا از آن برای تصمیم گیری در مورد چگونگی ارائه خدمات استفاده کنند و این در حقیقت خود سبب جلب توجه عمومی به امر کیفیت و تامین رضایت مشتری در سطح جامعه خواهد شد .

         باید به این نکته توجه داشت که اندازه گیری رضایت مشتری به تنهایی نیز کافی نیست ، مگر هنگامی که منافعی که بکارگیری نظام اندازه گیری برای سازمان ها بدنبال دارد ، بسیار بیشتر از هزینه ای باشد که بابت آن صرف شده و نگرشی نظام مند و فرایند گرا در مورد مفهوم رضایت مشتری نیز اعمال گردد ، بدین معنی که به منظور بکار گیری این شاخص در تصمیم گیری های راهبردی ، سازمان باید محرک ها (ورودی ها) و نتایج (خروجی ها) رضایت مشتری و روابط متقابل مابین این متغییر ها را متناسب با محیط کاربرد مدل شناسایی شده ، بطور کامل تجزیه و تحلیل کند .

          بنابرین هر تلاشی که در جهت اندازه گیری رضایت مشتریان بکار گرفته می شود الزاما باید تجزیه و تحلیلی کامل از شاخص رضایت مشتری باشد در این صورت با اندازه گیری رضایت مشتری به یک شاخص دست می یابیم که رو به سوی موفقیت های روزافزون داشته و سازمان ما می تواند در توسعه راهبرد های کلیدی به ویژه در زمینه مدیریت روابط مشتریان یاری شود در این رهگذر سازمان به جای آنکه تنها تمرکز بر اندازه گیری میزان رضایت مشتری داشته باشد به دنبال ایجاد نظام یکپارچه مدیریت رضایت مشتری در سازمان خویش باشد .

          در نتیجه می توان به این نکته دست یافت که اندازه گیری رضایت یا نارضایتی مشتریان یک ضرورت حیاتی برای سازمان ها است که از طریق آن ندای مشتری جمع آوری و آشکار می شود ،همچنین این فرایند نمایش دهنده احساس مشتری از شرکت قبل از دریافت خدمات ، در حال دریافت خدمات و پس از دریافت خدمات است ، که پس از تجزیه وتحلیل برای تهیه برنامه های راهبردی

شرکت بکار آمده و این امر را نشان دهد که ، " مشتری است که تصمیم می گیرد یک برنامه راهبردی وجود داشته و یا حذف شود ".

         استفاده از این راهبرد در امر بازرگانی سه رکن مهم : الف - شرکت ،  ب - مشتریان ،  ج - رقبا    را مد نظر قرار داده و شرکت با استفاده از آن ضمن متمایز دانستن خود نسبت به رقباء در زمینه تامین نیاز های مشتریان ، راهبردی مبتنی بر خواست های مشتری را نیز در پیش رو خواهد داشت . 

         پیاده سازی اندیشه مشتری مدار ، سازمان و کارکنان را به اشکال زیر راهبری و راهنمایی کرده و باعث می شود که :

        1 - این اندیشه یکی از دغدغه های اصلی و جدی کارکنان برای جلب رضایت خاطر مسافرین ، درک نیازها و برآورده سازی سلایق آنان در جهت نیل به اهداف راهبردی سازمان گردد .

        2 – مدیران ارشد سازمان بر جذب و نگهداری مشتریان وفادار تاكيد ورزند .

       3 - امور و خدمات مربوط به مشتریان توسعه یابد .

       4 – به کیفیت خدمات ارائه شده به صورت جدی رسیدگی گردد .

       5 - از تجارب سازمان های  موفق دیگر استفاده گردند .      

       6 - نیرو های متخصص و آموزش دیده جذب گردد .

         7 - نیروی های انسانی تازه استخدام شده از طریق آموزش برای ارتقاء مهارت های عملی و رفتاری پيوسته بهسازي گردند .

       8 - برای تامین نیاز ها و انتظارات مسافرین پيوسته تلاش شود .

       9 - برای دستیابی و رفع نقاط ضعف  جهت کاهش نارضایتی مشتریان با تمام توان سعي شود .

       10 - شیوه های ارائه خدمات پيوسته بهبود يابند .

       11 - سازمان با دستیابی به اطلاعاتی که از نظرسنجی ها به صورت دوره ای و مداوم انجام می پذیرد ، هوشمند گردد .

      12 -  پس از شناسایی ، عوامل بوجود آورنده نارضایتی حذف شده و در نتیجه مشتریان خشنود گردیده و به تعبیری هر دو طرف می توانند خود را برنده احساس کنند . 7

      13 - اقداماتی هدفمند که منجر به شناسایی ، ثبت و حذف منابع اتلاف می گردد ، انجام شود .

 

 

 

 

 

 

 

پی نوشت

1 - ژوزف جوران نویسنده ، محقق و مدرس دانشگاه نیویورک آمریکا است ، وی سهم زیادی در فرموله کردن و تشخیص هزینه بدی کیفیت داشته است .

  واحد پژوهش وزارت بازرگانی امریکاTRAP2 -

یا سامانه مدیریت ارتباط مشتری  CRM ( Customer Relatioship Management )3 -

  ندای مسافرVOC ( Voice Of Customer )4 -

  پایشMonitoring5 -

  واژه ای ژاپنی که به هر آنچه ارزش افزوده ایجاد نمی کند ، گفته می شود .Muda6 -

  اصل برد برد یا دو طرف برنده win win 7 -

 

 

 

 

 

منابع

 

اسلامی   فرداد ، اندازه گیری رضایت مشتری ،  سمینار شرکت پیشبران کیفیت ، 1382    

ایچی اومی   کن ، ترجمه داود مسگریان ، تفکر یک استراتژیست ، سازمان مديريت صنعتي ، 1371

حافظی   احمد ، بررسی شاخص های رضایت مشتریان کلان پست و ارائه راهبرد های مشتری مدار ،  پایان نامه کارشناسی ارشد ، دانشگاه تهران ، 1376  

سقایی  عباس ، صمیمی  یاسر ، سيد عباسی  سید رضا ، مطالعه و بررسی شاخص رضایت مشتری ، سومین کنفرانس بین المللی مدیریت کیفیت ، 1383

شاهینی  محمد رضا ،  بدون مشتری هرگز  ، مقاله اينترنت ، 1383

 شرکت مهندسی صنایع یاس ارغوانی (سهامی خاص)  ، تفکر ناب ، مقاله اینترنتی  ، 1383 

کاشانی  مجتبی ، نقش دل در مدیریت ، سازمان مديريت صنعتي ، 1383

 

 

 

 

 

بررسی صفات الهی در قرآن

 

درصد اسماء	تعداد اسماء	درصد تکرار	تعداد تکرار	نام  ها و صفات
4/10 %	21	6/39 %	1032	تربیت و هدایت
4/7 %	15	4/16 %	428	رحمت و بخشش
9/8 %	18	6/12 %	330	دانش و دانایی
4/10 %	21	9/5 %	155	بزرگی و بی نیازی
9/5 %	12	6/4 %	121	توبه پذیر، گذشت از خطا
9/7 %	16	5/3 %	92	توانایی و قدرت
4/7 %	15	3/3 %	88	مهربانی،نیکویی و پاکی
4/2 %	5	4/2 %	65	بینایی بر امور،نظارت
-	-	2/ %	58	داوری،آزمایش،تشویق،تنبیه
4/5 %	11	1/2%	55	یاری وکمک
4/1 %	3	8/1 %	47	شنوا
9/4 %	10	6/1 %	42	سابقه و قدمت
9/5 %	12	1/1 %	30	حفاظت و حمایت
9/3 %	8	9/0 %	25	خلاقیت و ایجاد
9/1 %	4	5/0 %	15	روزی دادن
4/0 %	1	4/0 %	11	صبر و حلم
4/2 %	5	3/0 %	8	مالکیت
-	201	-	2602	مجموع

 

 

 

اسماء و صفات غیر قابل کسب توسط انسان
2798	الله
112	اله
283	هو
2602	مجموع
5795	کل اسماء تکرار شده در قرآن

 

بحر طویل

سروده : بهروز سروش نیا 

سال 81

( بحر طویل )

ای بشر ،  تو کیستی !

عاقبت تو نیستی !

پاک دینی یا به راه کفر هستی ، چیستی ؟!

عاشق دنیایی یا كه رهرو عقبایی !

در تمنای وصال  , بيش داری به سرت ...  کار محال !

ای که داری موی زال , بس کن این قال و مقال !

کژدمی اندر درونت ... مهوشی نقش برونت !

در هوای دلبری , سخت کوبی هر دری !

می شناسی معرفت!

ذره اي داري مروت ، یا صفت!

گفتگویت آشناست ، تا قیامت نارساست !!

نقش بازی بی بدیل !

کشته ای عدل و عدیل  !

حق تو جویی ، دیو رویی

عابر غافل تويي مدهوش کوایی !

نقش بينی ، سر گذاری تو بسویی

ارزشش ، کمتر ز مویی !

آن خس بر روی آبی

غافل از هر کار نابی

با دو چشم باز ، لیکن خواب خواب و خواب خوابی !!!

تو خماری

عاشق دنیا مداری

غافل از هر کارزاری (جنگ) !

میزبان میز داری ، غیرت و مردی نداری !

کار داری

هیمه ها بر گرده داری

در سرای مهر و الفت

هم زبون و خار و خواری

بار داری ، نار داری ، وای من چون کار داری

ذره ای با خود بیندیش ، بر سکوی کفر بهتان 

از چه روی تو کار داری !!!

خورد دیوان بار داری

دیو خود خواهی  و محنت ، همنشین و یار داری !!

راه و رسمت بی وفایی ، دوستي با بی صفایی

کم به دیده ، کم به سینه ، مردنت را یاد داری ؟!

شاه بیتی در همایش ...! 

شاهبازی در پریدن ...!

هم پرش  ، هم در همایش خط و ربط و ختم کاری !!

تو به ظاهر اوج احسان ، تو قرین و محو قرآن

سکه دار مردمانی ، ياد دار اين پند من جان

چوبی است پای رفیقان ، بشکند هنگام یاری

دست گیرت دست شیطان

غافلی از کار یزدان

دوستدار نارفیقان

کن توقف ، باز بنگر بر تجاهل ، نیست وقت آه و زاری !!

وقت رفت و قد خمید و نفخه مالک دمید و ... آری , آری کار داری ، آستین پر مار داری ، از قبول اشتباهت عار داری !

 نتيجه :

 پایکوبان نفس عماره چه خوش می آوری ، چشم بر بستی ز روز داوری ... هان بدان کو نیست با تو یاوری ...

این همه گفتم از آنچه خورده ای ، لیک دانم باز همچون  مرده ای  ، باز بنگر توشه خود با تعمق ، باخته يا برده ای !!!

 

نقش رعایت ایمنی در صنعت هوانوردی

گردآورنده : بهروز سروش نیا

مقاله : نقش رعايت ايمني پرواز در جلو گيري از سوانح هوايي

 

" دي ماه   82 "

 

              عموما ً بروز هر سانحه فقط يك دليل ندارد ، بلكه سانحه  مجموعه اي از عوامل زنجيره ايي است و تا اين زنجيره كامل نشود سانحه اتفاق نمي افتد . به بياني ديگر چنانچه بخواهيم از بروز سوانح هوايي جلوگيري كنيم ، بايداز تشكيل حلقه يا حلقه هايي از زنجيره اين حوادث جلوگيري  كنيم .

              به اين خاطر صاحبان صنعت هواپيمايي ، نظريه پردازان مديريت ترافيك هوايي ،وارد عمل شده تا به هر طريقي ضريب ايمني و سلامتي پرواز را بالا ببرند كه نتيجه آن ، پيشرفت هاي چشمگيري براي عملي كردن راهكارهاي مختلف افزايش ايمني و سلامت پرواز بوده است .

              در حال حاضر پيش بيني مي شود كه بار ترافيك هوايي تا سال 2005 در حدود 30% افزايش خواهد داشت ،بنابر اين با توجه به اين روند رشد ، علاوه بر نياز به ارائه خدمات هوايي كاراترو موثرتر ، نياز به تلاش براي افزايش ايمني و سلامت پرواز ها نيز محسوس تر مي گردد . در اين ميان آنچه به همراه توسعه و پيشرفت روزافزون اين صنعت براي صاحبان آن به ارمغان آمد ،دغدغه افزايش سوانح و حوادث هوايي بود . 

     شركتهاي هواپيمائي بايد تغيير در عمليات يا تجهيز كابين هواپيماها را كه بمنظور ايجاد رفاه بيشتر مسافران صورت مي گيرد با محدوديتهائي كه اين تغييرات براي ايمني پرواز فراهم مي آورد دائماً مدنظر داشته باشند. سازمان هواپيمائي كشوري انگلستان معتقــد است گاهــي ارائــــه خدمات بهتر منجر بــه كاهش ضريب ايمني پروازها مي شود و متخصصان عمليات كابين و امور ايمني پرواز بايد در تصميم گيري ها شريك باشند. به تشخيص مقامات هواپيمائي كشوري انگلستان ايمني پرواز و خدماتي كه به مسافران ارائه مي شود هر دو از عوامل اساسي موفقيت در كار شركت هواپيمائي محسوب مي شوند اما كادر پرواز بيشتر به سرويس دهي مي پردازند در حالي كه قانوناً براي حفظ ايمني مسافران در كابين حضور دارند.

  طي سال هاي 1990 سازمان هواپيمائي انگليس (CAA =Civil Aviation Authority  ) نكاتي را مورد توجه قرار داد كه بواسطه آن " ارائه خدمات " مي تواند بر " ايمني پرواز " اثر نامطلوب بگذارد.

CAA  اعتقاد دارد ارتباط نزديك برخي بخشهاي تامين ايمني پرواز با بخش بازاريابي در شركتهاي هواپيمائي ضمن در نظر داشتن اهميت نقش يكديگر ، مي توانند شركت را در سطح  قابل اطميناني از ايمني قرار دهند.

دستورالعملهاي ايمني كه براي كادر  پرواز تدوين شده نبايد توسط ملاحظات بازرگاني ناديده انگاشته شود. بنابراين مديران بخش خدمات پرواز بايد در مقابل فشار بخش بازرگانــــي مقاومت نماينـــد. كادر پرواز بايـد مديـــران خــود را از مشكـــلات و موضوعات قابل توجه مربوط به ضعف هاي ايمني پرواز آگاه نمايند و مقامات عالي شركت بايد از نزديك تداخل اهداف خدماتي و ايمني را مد نظر داشته باشند.

در برخي پروازها ، زماني را كه مهمانداران روزنامه توزيع مي كنند بايد صرف دقت در قرار گرفتن بسته هاي بار همراه مسافر در محل صحيح و انجام بررسي هاي ايمني نمايند ، چون غالباً وقت كافي براي انجام همه كار ها در اختيار نيست.

          بسياري از ملاحظات بازرگاني شركت ، در مرحله) (Taxi حركت به سوي باند با ايمني كابين تداخل ايجاد مي كند. براي مثال ارائه نوشيدني وحوله گرم معمولاً قبل از (Take  Off ) بلند شدن هواپيما انجام مي شود و موجب رفت و آمد فراوان مهمانداران در كابين شده و از وقت مهمانداران در بررسي كابين مي كاهد.

          پس از توزيع روزنامه تعداد كمي از مسافران توجه خود را معطوف دستورات ايمني مي كنند. تاكيد بر ارائه برخي خدمات ، از اهميت دستورات ايمني پرواز كاسته و  با شعارهائي  كه در آنها شركت  خود را مدعي رعايت جدي اصول ايمني معرفي كرده ايم ، مغايرت دارد.

          طي ده سال گذشته در انگلستان 244 تخليه اضطراري در انگلستان ثبت شده كه بيشتر آنها ، يعنـــي 186 مـــورد از قبل پيش بينـــي شـــــده و 58 مـــــورد كاملاً اضطـــراري بــــوده كه منجر به صدمات جسمي جزئي در مسافران شده است. بسياري از حوادث و سوانح هوائي در در هاي خروج ( گيت ) ، هنگام حركت هواپيما بر روي باند ، هنگام پرواز و بلند شدن ونشستن هواپيما اتفاق مي افتد.

           

لزوم رعايت ايمني توسط مسافران

Passengers   First  Must  Include  Safety  Elements

 

CAA  اعلام كرده است ،  هنگامي كه چراغ كمربند ها روشن مي شود بسته نگه داشتن كمربندها امري اجباري است نه توصيه اي.

كنار آمدن با خواسته هاي مسافران ، از جمله ، افراد مست و ناراحت مي تواند اثرات نامطلوبي بر مهمانداران و اجراي وظايف آنها بگذارد.

امتزاج اثر الكل با فشار داخل كابين كه بسيار بيشتر از سطح درياست تاثير الكل بر مغز را افزايش مي دهد. .

          CAA از شركتهاي هواپيمائي خواسته است تا رفتار غير عادي مسافران مست را گزارش كنند. با اين وجود گزارش هاي دريافتي  حاكي از انداختن سيگار و كبريت به كف كابين توسط آنهاست. گاهي برخي مسافران بطور كلامي يا فيزيكي به ديگر مسافران يا مهمانداران توهين مي كنند و بسيــاري از ايــــن حــوادث منجــــر بـــــه دستگيري مسافران هنگام ورود به مقصد مي شود. بروز اينگونه مشكلات در  داخل هواپيما گاهي منجر به تغيير مسير هواپيما شده است.          تاخير پروازها همچنيـــن جلوگيـــري از مصـرف الكل و سيگار در هواپيمـــا باعث پرخاشگري برخي مسافران مي شود اما علاوه بر آنها ناراحتي ديگري وجود دارد كه به آن جنون در آسمان ( Air Rage) مي گويند كه مسافر مبتلا را به پريشان رفتاري وا مي دارد و به هرحال لازم است رويه هاي مناسب براي مقابله با اينگونه ناهنجاري ها به وجود آيد.

بنا بر اعلام CAA مواردي  گزارش شده كه مسافران بعد از فرود به دستورات ايمني مهمانداران در خصوص كمربندهاي ايمني و قرارگرفتن در صندلي ها بي توجهي مي كنند. گاهي آنها تردد مي كنند تا اقلام خود را كه مثلاً براي نگهداري در يخچال امانت داده اند ، تحويل بگيرند. مي توان بجاي ترغيب رفت و آمد مهمانداران در طول كابين ، بازگرداندن اقلام به مسافران را پيش ازتوقف كامل هواپيما ، ممنوع اعلام نمايند. از نقطه نظر ايمني ، رفت و آمد مهمانداران جز در شرايطي خاص ، قابل تاييد نيست ، ولي شركت هاي هواپيمائي به دلايل ارائه خدمات به مسافران به اين كار اقدام مي كنند ،.يك راه حل اينست كه به مسافران اعلام گردد (( مسافران و مهمانداران بايد تا توقف كامل هواپيما در جاي خود بنشينند سپس نسبت به بازگردانـــدن لوازم امانتـي آنها اقدام خواهد شد))  برخي شركتهاي هواپيمائي با استفاده از راه حل بالا، بر مسئله رفت و آمد مسافران در هواپيما زمان حركت بسوي باند و پايانه نيز فائق آمده اند.

در طراحي جديد كابين هواپيما ها ايمني عمليات در نظر گرفته شده است.  براي مثال اير باس A335  تجهيزات دستشوئي ها را در طبقه پائين كابين به نوعي طراحي كرده است كه ظرفيتـــي حدود 10 نفر در كابين دو واحده دستشوئــــي و 8 نفر در منطقه پشت دستشوئي ها دارد. البته مشكلات عملياتـــــــي شامل كنترل و نظارت بـــر مسافـــران وآگاهي بـــه موقع از بروز احتمال آتش سوزي ( decompression ) افت فشار هواي داخل كابين  تكان هاي شديد و فوريت هاي پزشكي داراي اهميت ويژه اي است.

 

           شركت هاي هواپيمائي براي تعيين ساختار داخل كابين هواپيماها نياز به كسب اطلاعات توسط مهمانداران دارند.

 

         هنگامي كه شركت هاي هواپيمائي انواع جديدي از هواپيماها را به كار مي گيرند به طبع نخستين موضوعي كه در نظر دارند " تجارت " است - براي مثال آنها بايد تناسب نوع هواپيما با مسير و فرودگاهها و كارآئي آن ها در ارتباط با سوخت، لود مسافر و عواملي از اين قبيل را در نظر بگيرند. به همين دليل شركت هاي سازنده هواپيما نحوه قرارگرفتن صندلي ها، شكل گالي ها ، دستشوئي و فضاهاي خالي بالاي سر مسافران (hat rack )را در اختيار بخش هاي بازاريابي شركت هاي هواپيمائي قرار مي دهند.                                  

        مقامات هواپيمائي كشوري انگلستان مشاهده كرده اند نظريه متخصصين تامين ايمني كابيـــــن از جملـــه خود مهمانـــداران به نـــدرت در انتخاب نـــوع و آرايش داخل هواپيماها دخالت داده شده است. در نتيجه آئين نامه هاي مربوط به رعايت نكات ايمني نسبت به موضوع آرايش داخل هواپيما از اولويت برخوردار نبوده است. براي مثال بايد محل تخليه مسافران در حالت اضطراري براساس موقعيت صندلي و جايگاه نشستن مهمانداران تعيين گردد ، در حالي كه گاهي به خاطر استقرار گالي ها اين مسئله دچار محدوديت هائي مي شود. هواپيماهائـــــي كه از حداكثـــر ظرفيت صندلــــي خود استفاده  مي كنند در اين زمينه مشكلاتي دارند ، تراكم و كمبود جا در اين گونه هواپيماها باعث مي شود در موقعيت هاي اضطراري  استفاده از وسائل ايمني ، كه در قفسه هاي نزديك محل استقرار مهماندارهاست با محدوديت هائي همراه گردد.  

براساس تائيد متخصصان  لازم است محل استقرار مهمانداران در نزديك ترين محل به درهاي خروجـــي اضطراري در نظر گرفتـــه شود. همچنين فضاهائـي كه اصطلاحاً به آنها Assist Space  گفته مي شود  در اختيار مهمانداران بوده ،  تا خروج  اضطراري از هواپيما به آساني صورت پذيرد. اين فضا نبايد كمتر از 20 اينچ در 12 اينچ ( 51  در 31 سانتي متر ) در مقابل درهاي خروج اضطراري هواپيما باشد.

         CAA همچنين ياد آورمي شود تلاش هائي از سوي شركتهاي هواپيمائي جريان دارد تا اين فضاي مورد نياز مهمانداران محدودتر گردد و فضاي گالي ها و دستشوئي ها و ساير تجهيزات افزايش يابد.در هر حال محل استقرار مهمانداران و فضاهاي كمكي براي ايمني هواپيماها و سرنشينان ضروري است. عدم توجه به حريم ايمني در طراحي داخل هواپيماها و روش هاي عملياتي مربوط به آنها قابل قبول نيست زيرا بايد به كادر پرواز بيشترين و موثرترين ابزار براي انجام وظايفشان ، در وضعيت اضطراري را  داد .

         ديواره هاي متحركي كه براي جداسازي قسمت هاي مختلف كابين هواپيما به منظور تفكيك مسافران درجات( class ) مختلف بكار مي رود ، با آنكه مورد تائيد نيستند بيشتر توسط شركت هاي هواپيمائي متناسب با تقاضاي مسافران براي بخش هاي مختلف هواپيما نصب مي گردد.CAA    به موضوع قرارگرفتن اين ديواره ها كه در كنار درهاي خروج اضطراري و مقابل بال هواپيما نصب مي شوند و غالباً در وضعيت تخليه اضطراري ممكن است از جاي خود جدا شوند و سرراه خروج قرار گيرند و مانع استفاده از درها شونــــد توجه كرده و براي اطمينان از قابــــل ديد بودن تمام طول راهروي كابين ، مقــرر كرده است پرده هايي كه به ديواره ها وصل هستند بايد هميشه در وضعيت حركت به سوي باند و بلند شدن و نشستن هواپيما كنار نگهداشته شوند.

 

سياست شركت هاي هواپيمائي بر موضوع ايمني

بار همراه مسافران تاثير مي گذارد .

 

براي پاسخگوئي به درخواست مسافران ، برخي از شركت هاي هواپيمايي تحت چنين سياست هائي چنانچه لود هواپيما در يك مسير خاص پائين باشد به مسافران اجازه مي دهند هر تعداد بسته و بار همراه كه مايلند با خود بداخل كابين بياورند، در حالي كه اگر هواپيما با ظرفيت پر پرواز كند ، چنين امكاني براي مسافران نمي تواند وجود داشته باشد.

دنبال كردن چنين سياستي مشكلاتي ايجاد خواهد كرد هنگامـــي  كه مسافــــر در برگشت در همان مسيــــر يا در سفــــر با سايــر شركت هاي هواپيمائــــي كه با ظرفيت كامل مسافــــر حمل مي كنند هنوز انتظار بار اضافه با خود  به داخل هواپيما بياورد.

مهمانداران به حكم قانون وظيفه دارند بار همراه مسافران را در قفسه هاي تعيين شده قرار دهند زيرا ممكن است در شرايط اضطراري در پروازهـــا و به هنگام تخليه سريع آنها را  دچار مشكـــل  كنــــد. بــــراي جايگزيني و استقراربار همراه بيش از حد ، وقت زيادي قبل از پرواز صرف خواهد شد ، در حالي كه مهمانداران مسئول نظارت بر بسياري از نكات ايمني در پرواز هستند كه وظيفه جايگزيني بار همراه اضافي ، از توان آن ها براي انجام ساير وظايف مي كاهد.

شركت هاي هواپيمائي مايل نيستند مسافراني را كه بار اضافي با خود بداخل كابين حمل مي كنند برنجانند ، به ويژه اگر اين مسافران مربوط به بخش هاي درجه يك و تجاري باشنـد. قاعدتاً كاركنان مستقـــر در فرودگاه يا گيت بايـــد ميـــزان بارهاي دستـــي مسافران را كنترل كنند ، تا  مشكل ناامني حمل بار دستي اضافه مسافران در داخل كابين هواپيما رفع گردد، اما  طي مشاهدات روزمره ديده مي شود بار فراواني توسط مسافران بداخل كابين هواپيما آورده مي شـود كه اين قطعاً ناشي از فقدان نظارت از سوي كاركنان زميني است.

 

آموزش مهارت در وضعيت اضطراري

 

          در انگلستان قبـــل از انجـــام وظايف مربـــوط بـــه پرواز ، مهمانــــداران  بايــــــــــد آموزش هاي نظري و عملي وسيعي را بگذرانند. اين آموزش شامل كسب مهارت و شناخت و كار با تجهيزات ايمني كابين روي هر نوع از هواپيماهائي است كه در آن كار مي كنند همچنين بايد روش تخليه مسافران ، اطفاء حريق ، فرود اضطراري روي آب ( ditching) و خشكي،   كمك هاي اوليــــه و موضوعاتي از اين قبيل را بياموزند .

         مهمانداران هر سال در كلاس هاي باز آموزي شركت كرده و امتحان مي دهند و هر سه سال يكبار آموزش هايي عملي در خصوص اطفاء حريق و عمليات تخليه و خروج و پاسخگوئي به مسافران را مي ببينند.

         امروزه آموزش هاي ارائه خدمات به مسافران و بهبود توليدات رو به افزايش است ، در حاليكـــه از ساير آمـــوزش هاي مهمانـــداران بدليل طولاني بـــودن مـــدت آن ها بـــه نوعــــي كاستــــه مي شود.

         CAA  موكداً سفارش مي كند آموزش هاي ايمني براي كادر پرواز، كابين و كاكبيت بايد همزمان و با هم انجام شــود ،  آموزش هاي مشتـــرك ، تعاون و همكاري بيشتري بين اين دو گروه ايجاد كرده و در مواقع اضطراري بسيار موثر واقع شود. در حال حاضر اين آموزش ها در نقاط مختلف و جدا از يكديگر انجام مي شود.

 

بريفينگ ايمني قبل از پرواز موجب تمركز

توجه كادر پرواز مي شود .

 

با وجود اينكه وظيفه اصلي كادر پرواز  ، حفظ ايمني است اما بخاطر عدم آموزش كافي در شرايط اضطراري گاهي ديده شده است كارائي لازم را از خود نشان نداده اند. 

         در پاسخ به چنين مشكلي CAA  از كليه مهمانداران خواسته است  بريفينگ ايمني را هم داشته باشند در حالي كه بخاطر مشكلات اقتصادي و موضوع over duty شدن ،  انجام بريفينگ ايمني به دوره هاي پيش از پرواز محدود مي شود و بطور كلي به دليل  فشار بيش از حد براي انجام به موقع پرواز ، توجه به ايمني پرواز كاهش يافته است.

 شركت هاي هواپيمائي در حال بررسي و كاهش زمان مورد لزوم براي ارائه آموزش هاي اجباري ايمني هستند. CAA معتقد است كاهش زمان ارائه آموزشهاي ايمني به كاركنان صلاح نيست و اين در حالي است كه ميل شركت هاي هواپيمائي براي برقراري كلاس هاي آموزشي رفتار با مشتريان و بهبود خدمات و تصوير سازمان رو به تزايد است.

آمار موجود نشان مي دهد ، 90% سوانح مربوط به هواپيماها منجر به انهدام نمي شود ، 70 % مسافران از سوانح هوائي جان سالم بدر مي برند و فقط 10% از مسافران ممكن است جان خود را از دست بدهند. اين آمار اهميت تخليه اضطراري  و رعايت دستور العمل هاي ايمني  را در نجات مسافران نشان مي دهد .

          در گزارش دريافتي از بخش روانــــ درماني دانشگاه گران فيلــــد بهCAA  اعلام شده است ، آگاهي داشتـــن مسافران از دستورالعمل هاي ايمنــــي بر توانائــــي آنان در مقابلــه با خطر مي افزايد. توصيـــه مي شود مسافـران دستورالعمل استفاده از جليقه هاي نجات ، ماسك اكسيژن ، كمربند ايمني و خروج اضطراري را بياموزند و از اهميت نمايش دستورات ايمني اطلاع يابند. هر چه انتقال پيا م هاي ايمني قوي تر باشد بهتر توجه مسافرين را جلب كند، ولي بنا به دلايل بازرگاني ، برخي شركت هاي هواپيمائي به اين موضوع توجه كافي نكرده و دستورات ايمني را به صورتي ادا مي كنند كه گوئي گوينده غايب است. اين نوع گويش از جلب توجه مسافرين به نكات ايمني مي كاهد.

         " سرو نوشيدني و توزيع روزنامه و مجله به تك تك مسافران و ارائه گوشي و غيره نبايد حين ارائه دستورات ايمني صورت گيرد. بايد به مسافرين آموزش داد كه  تا چه اندازه آگاهي آنان از دستورات ايمني مي تواند در موقع لزوم  موثر باشد. مطلع نگه داشتــــن مسافرين از دستورالعمل هاي ايمني و شفاف نمودن دلايل به كارگيري روش هاي ايمني ، مورد تاكيد فراوان است.

ارائه خدمات فوق العاده در مسيرهاي كوتاه ايمني را به حداقل كاهش مي دهد.

 CAA  از شركت هاي هواپيمائي مي خواهد نسبت به ارائه خدمات بسيار در مسيرهاي كوتاه مـــدت ، با حداقل كادر پرواز كابين براي رعايت ايمنـــي پرواز دقت لازم را بنمايند.

 شركت هاي هواپيمائــــي بايد از خود سئوال كنند ،  مسافــرين  از اينكه مهمانداران با عجله و سرعت در راهروها به رفت و آمد مشغولند و ناخواسته با زانو و آرنج مسافرين برخورد مي كنند يا سيني هاي غـذا از دستشان ليز مي خورد و نمي تواند براي تك تك مسافرين وقت مورد نياز وكافي صرف كنند ، چه احساسي پيدا مي كنند .

         تاكيد به پذيرايي فراوان از مسافرين در پروازهاي كوتاه مدت مي تواند ميزان توجه مهمانداران به چگونگي حضور مسافرين و رعايت مقررات نكشيدن سيگار توسط آنها وبررسي هاي لازم دستشوئي ها و اطمينان يافتن از كارائي لازم سنسورهاي مربوط به آتش و دود سيگار بكاهد.

         غالباً بخاطر نوع طراحي هواپيما اقلام كيترينگ نيز در مكاني قابل دسترس قرار نمي گيرند . بايد اقلام باقي مانده از فروش duty free براي اطلاع گمرك ثبت شده و كارتحويل و تحول كه با دست يا كامپيوتر انجام مي شود  قبل از نشستن هواپيما و خروج مسافرين از كابين انجام شود ، اين بخش از كار نيز از ميزان دقت در ايمني پيش از فرود مي كاهد زيرا غالباً در آخرين لحظات پروازاين كار صورت مي پذيرد.

          بطور خلاصه شركت هاي هواپيمائي مرتباً با تبليغات خود مردم را به پرواز تشويق مي كنند و بخش هاي بازرگاني افكار خلاقي درارائه خدمات شركت ها دارند لذا موضوع ايمنـــي بـــه ندرت مورد توجـــه واقع گردد . شركت هاي هواپيمائــــي بايد بين ايمنــــي عمليات و نوآوري در ارائــــه خدمات به مسافران در داخل كابين ، تعادل لازم را ايجاد نمايند و از تاثير آموزش به عنوان برترين عنصر سازنده در سازمان پس از مديريت غافل نباشند ،به همين دليل در سازمان هاي موفق ،آموزش از برترين كيفيت و كميت برخوردار است .

 

مآ خذ :1- Flight  Safaty  Foundation  

         2-مجله مراقبت پرواز (اوج)           

 

آیین خونین کربلا

سروده : بهروز سروش نیا  

اینجا کجا و کربلای حسین  کجا                  

  زمستان 81                   

اي حسين (ع) اي مقتداي دين ما            

                               راه و رسمت تا  ابد  آيين ما

جسم تو خونين  ز دنيا دار شد         

                           دشمن تو رو سياه و خوار شد

باش يارم ناخداي كشتي خير و نجات              

                         هم  شفيع و دستگيرم  بر صراط

گفته هايت بوي عرفان  مي دهد          

                         ميوه خوش عطر ايمان مي دهد

هم    پيامت خفته را جان  مي دهد          

                         هم مرامت درس قرآن  مي دهد

سرخي خونت به رنگ لاله هاست         

                        چشم ما غرقاب و پراز ژاله هاست

اي صداي تو نداي حق و داد          

                                  راه توعقباييان را توش و زاد

پرچم خون رنگ تو در دست ماست         

                        ضامن اسلام و دين وهست ماست

گرمحبانت روند آن راه تو           

                                ذره بينند گوشه اي از جاه تو

نجوایی با مولا

سروده : بهروز سروش نیا

   مهر ماه 83

در رسای امام علی (  ع )

يا علي (ع) اي باب دانش، منجي روز شمار                      

 در مسير عشق بودي جان سپار

   ختم اخلاص عمل در راه دين                       

     پاك روحي و بري از كافرين

       پاسدار راه حق از دشمنان                        

         نور تو روشن كند تا بيكران

           ياور مظلوم و از ظالم بري                         

             فاتح لشگرگه ديو و پري

               قوم تو تاريك دل، اندر نهاد                         

                 واي بر اين كوه حلم و صبر و داد

                   سايه اي بر آفتاب روي او                          

                     ناكساني در حجاب و كوي او

                     عاري از خشم شقاوت ، باد آز                          

                       آنكه كشتش خصم او را در نماز

                         او دعا و زاريش در چاه بود                         

                           بنده اي ارزنده همچون ماه بود      

                           چشم او مدهوش انوار خدا                          

                           بردگان جهل مسحور خطا

                           او بخفت در جاي پاك آن نبي                         

                           بهر حفظ مصطفي (ص)، دست شقي

                         سجده ها مي كرد بر درگاه يار                         

                       داوري مي كرد بر افعال تار

                     قرب كعبه جايگاه زايشش                         

                   با ملائك هم نشست و آيشش

                 وقت ضربت چون كه آيند سوي او                          

               باز باشد لطف احسان خوي او

             بر اسير و ضارب ظلمت سرشت                        

         كرده رحمت سجن او همچون بهشت

     ضربه اي بودش سزاي كار او                          

   بهر آن  ديو  سياه و زشت رو

       راه احمد (ص) چون ندارد مال و سود                         

          سينه خواهد پر ز عشق و درد و دود

             از  علي  اخلاص  و  عرفان  را  بجو                         

                 تا شناسي صورت زشت  از نكو                                                              

در رساي حسين ( ع )

سروده : بهروز سروش نیا

زمستان 1385     

بنام ذات هستي بخش

 اربعين رفت و نشستم گوشه اي                 

چون گياهي فاقد هر خوشه اي

يادم آمد از شجاعت،از فتوت،از سخي 

از حسين( ع )با مروت از اخي

بخشش آب حيات بر مومنان                 

در ميان جنگ و غوغاي سنان

ديده ام نادر گياه سبز و تر                   

سبزيش جذاب افكار و بصر

من كه مخروب و خراب راه او                  

ناتوان از وصف و حد و جاه او

مسجد و منزل همه محزون او                   

هر كجا از او نشان و گفتگو

تا قيامت باقي است افكار او                  

پاكي روح و شفاعت آرزو

گرچه با ظلم و ريا دنياپرست                   

مال و جاه و منصبش آورد دست

شد فضاحت عايدآن ظالمان                   

آن فضاحت عبرت ما عاقلان !!!

بار الهي در جهان چون ذره ايم                   

از سفاهت غافل و هم غره ايم

بي فروغ قرب تو روزم شب است                   

ذوالجلالم لطف توتا سرمد است

چون كه بيني جرم ما ، پوشيده دار                   

تا كه نگريزد به لطفت اعتبار

چون بداري رحمتت بر شخص خوار                   

رتبتش خيزد به بالا شاهوار

بانگ شكر ، يا رب ، خداوند ودود                  

بر تمام نعمت بود و نبود

ندای درون

 

 سروده : بهروز سروش نیا

آبان 1385

شهری است پر ز رندان ، هر سو بود  نگاری          تا وقت بازگشت است ، باید نمود کاری

 چشم  و  زبان  نگهدار ،  در طول     زندگانی           تا کامران  شوی تو ،  با رسم  بردباری

گر  اندکی   نظر  بر ، جسم   و   تنت    نمایی           دانی که با تکبر ، دور است از تو یاری

چون  یار خسته دل  را ، عاری کنی ز  باری           او خویشتن   نماید ، همچون  گل  بهاری

وقتی  یدت تواناست  ،    دریاب   مستمندان              گر بشنوی  غم دل ، از یار  یا   کناری

در بوستان  غفلت ، مست اند  خوش حریفان         خوابند و سخت خوابی غافل ز پشتکاری

هر  لحظه فرصتی  بود ، در دست  خوبرویان          مشکل توان  رساندن ، با حال زار باری

 صیقل  بده  تو  دل  را ، از  غفلت  و جهالت             زنگار شوی دل را، از گرد و هر غباری

یا رب صدای عشق است ، سرتا سر وجودم           گوید  به  وصل گیری ، آرامش و  قراری

با مهوشان خوشدل ، همسو  و همنشین شو      باشد به جرعه ای می در هم کشی خماری

ای  راهوار  صابر ، از خویشتن  برون  شو             رو سوی  شهر عشاق ، با  نیت شکاری

با  یاد  دردمندان ، گریان  و  مضطرب  شو             شکر نعم نما  تو ،  گر مست و هوشیاری

رخ بر متاب از آن کس ، کز  وی  وفا  برآید             این است رسم غیرت گر  توسنی سواری

نقش قلم   ،   کرامت  ،   پوشد   گناهکاری              از فیض رحمت آن ،  رو سوی کامکاری

ای سالک ره عشق  ،  کن   جلوه ای نمایان            آزاد کن  تو  دل را  ،  گر  قصد یار  داری

گر  سال ها  برفت  و  پیموده شد  ره  عمر            بگشای چشم دل را در حال خوار و زاری

گوهر شناس  جان باش  در این  جهان فانی             تا  نفس  غالبت  را  پیوسته  خوار داری